Изге Язма: Марк
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T11:35:44.874107+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Марк
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Марк

Марк бәян иткән Яхшы хәбәр

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

1

Чумдыручы Яхъяның вәгазе

1^1•Аллаһы Углы Гайсә Мәсих хакындагы Яхшы хәбәрнең башы. Ишагыйя пәйгамбәр китабында:+

2-3«Менә, Мин алдыңнан
хәбәрчемне җибәрәм,
ул Сиңа юл әзерләр.
Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга юл әзерләгез,
Аның барыр сукмакларын турайтыгыз!“»[*] –

дип язылганча,++
4чүл якларына Чумдыручы Яхъя килде һәм, тәүбәгә килүегезнең билгесе итеп, суга чумдыру йоласын үтәгез, һәм Аллаһы сезнең гөнаһларыгызны кичерер, дип халыкны вәгазьләп йөрде+.

5Аның янына бөтен Яһүдия иленнән, Иерусалимнән кешеләр агыла башлады. Килүчеләр гөнаһларын икърар итәләр, һәм Яхъя аларны Үрдүн суына чумдыра иде+.

6Яхъяның өстендә дөя йоныннан хәстәрләнгән кием, ә билендә күн каеш иде. Ашаган ризыгы аның саранча вә кыр балы булды+.

7– Минем арттан кодрәтлерәк Берәү килә. Мин, иелеп, Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен, – дип вәгазьләде ул. – 8Мин сезне суга чумдырсам, Ул сезне Изге Рухка чумдырыр+.

Гайсәнең суга чумдырылуы һәм шайтан тарафыннан вәсвәсәгә салынуы

9•Шул көннәрдә Яхъя янына Гәлиләя өлкәсенең Насара шәһәреннән Гайсә килде, һәм Яхъя Аны Үрдүн елгасына чумдырып алды+. 10Судан чыгуга, Гайсә күк капусының ачылуын һәм Рухның күгәрчен рәвешендә Үзенә иңүен күрде;+
11һәм шулчак күкләр киңлегеннән «Син – Минем сөекле Углым, Син – Минем куанычым!» дигән тавыш килеп иреште+.

12Шул ук мизгелдә Рух Гайсәне чүлгә ияртеп алып китте. 13Гайсә, чүлдә кырык көн булып, шайтан тарафыннан вәсвәсәгә салынды. Ул анда кыргый хайваннар арасында яшәде, ә фәрештәләр Аңа хезмәт күрсәтте+.

Гайсәнең беренче шәкертләре

14•Яхъя зинданга ябылганнан соң, Гайсә Гәлиләягә килде һәм Аллаһыдан ирешкән Яхшы хәбәрне таратып йөри башлады:+

15– Вакыты җитте! – диде Ул. – Аллаһы Патшалыгы инде бик якын! Тәүбәгә килегез һәм Яхшы хәбәргә инаныгыз!+

16-17Көннәрдән беркөнне Гәлиләя күле[*] буеннан барганда, Гайсә ятьмә салучы Шимун белән аның бертуган кардәше Әндрине күрде (алар балыкчылар иде).

– Минем арттан иярегез! Мин сезне кеше аулаучы[*] итәрмен, – диде аларга Гайсә++.

18Алар шунда ук, ятьмәләрен калдырып, Аңа иярделәр+.

19Тагын берара үткәч, Гайсә, көймәдә ятьмәләрен сипләп утыручы Зебедәй угылларын – Ягъкубны һәм аның бертуган кардәше Яхъяны күреп, 20шунда ук Үз янына дәште; һәм алар, аталары Зебедәйне ялчылары белән бергә көймәдә калдырып, Аның артыннан киттеләр.

Гайсәнең явыз җенне чыгаруы

21•Алар бергәләп Кәпәрнаум шәһәренә килделәр; шимбә көн җитүгә, Гайсә гыйбадәтханәгә барды һәм шунда гыйлем бирә башлады+. 22Аның сөйләгәннәренә барысы да хәйран калды, чөнки Ул канун белгече сыман түгел, ә бәлки хакимлеккә ия булган кеше кебек өйрәтте+.

23Шулвакытны гыйбадәтханә эчендә җен кагылган бер адәм бар иде:

24– Насаралы Гайсә! Сиңа бездән нәрсә кирәк?! Син безне һәлак итәр өчен килдеңме? Мин Синең Кем икәнеңне беләм! Син – Аллаһының Изгесе, – дип кычкырды ул+.

25Әмма Гайсә адәм эчендәге җенгә:

– Шым бул! Чык аңардан! – дип боерды.

26Җен, теге кешене калтыратып һәм каты итеп кычкырып, аңардан чыгып китте+. 27Барысы, шомга калып, бер-берсенә:

– Нәрсә бу? Яңа һәм кодрәтле нинди гыйлем бу? Аның боеруына хәтта җеннәр дә буйсына!+

28Гайсә турындагы хәбәр тиз арада бөтен Гәлиләя җирендә таралды.

29Гайсә, Ягъкуб һәм Яхъя, гыйбадәтханәдән чыгып, бөтенесе бергә Шимун белән Әндринең йортына юнәлделәр. 30Шимунның кайнанасы кызышып-авырып ята иде, бу хакта шундук Гайсәгә әйттеләр+. 31Гайсә аның янына килеп кулыннан тотты да торырга булышты. Хатынның кызышуы бетте, һәм ул аларга табын әзерли башлады+.

32Ә инде кич җитеп кояш баегач, Гайсә янына барлык авыру һәм җен кагылган кешеләрне алып килә башладылар. 33Ишек төбенә бөтен шәһәр халкы җыелды. 34Гайсә төрле авырулардан интеккән байтак кешене савыктырды, күп җеннәрне куып чыгарды. Җеннәр Аның Кем булуын белгәнгә күрә, Ул аларга һичнәрсә әйтергә рөхсәт итмәде+.

35•Иртәгесен Гайсә яктырганчы ук торды да, аулак урынга барып, дога кылды+. 36Шимун үзенең иптәшләре белән Аны эзләп китте һәм, 37Гайсәне табып:

– Барысы да Сине эзлиләр, – диде.

38– Башка урыннарга, күрше авыл-шәһәрләргә китик, Миңа анда да Яхшы хәбәрне таратырга кирәк. Мин бит шуның өчен килдем, – диде Гайсә+.

39Ул шулай, гыйбадәтханәләрдә Яхшы хәбәрне сөйләп, җен кагылган кешеләрдән җеннәрен куып, бөтен Гәлиләя җире буйлап йөрде.

Гайсәнең махаулы адәмне савыктыруы

40•Бер көнне махау чире[*] белән авыручы бер кеше, Гайсә каршына килеп, тезләренә егылды да:

– Теләсәң, мине тазарта алыр идең Син! – дип, гозерен белдерде+.

41Гайсә аны кызганды һәм, кулын сузып, аңа орынды да:

– Әйе, телим. Тазарын! – диде.

42Гайсә шулай дип әйтүгә, тегенең тәне махаудан арынды, һәм ул тазарынып калды+.

43-44– Кара аны, берәүгә дә сөйлисе булма, ләкин руханига барып күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп Муса канунында таләп ителгән корбаныңны китер, – дип җитди итеп кисәткәннән соң, Гайсә аны шундук өенә кайтарып җибәрде++.

45Әмма әлеге адәм, Гайсә яныннан китүгә, шушы хәл турында бөтен җирдә сөйләп йөри башлады. Шуңа күрә Гайсә инде ачыктан-ачык шәһәрдә күренә алмады, кешесез-аулак урыннарда кала бирде. Әмма Аның янына төрле тарафлардан халык һаман агыла торды+.

2

Гайсәнең паралич суккан кешене савыктыруы

2^1•Берничә көннән Гайсә янә Кәпәрнаум шәһәренә әйләнеп кайтты. Аның өйдә икәнлеге мәгълүм булгач,+
2шулкадәр күп халык җыелды ки, хәтта ишек төбендә дә урын калмады. Гайсә исә халыкка Аллаһы сүзен җиткерде. 3Шулвакыт дүрт кеше Аның янына паралич суккан бер авыруны күтәреп алып килде. 4Әмма халык арасыннан үтә алмаганга, алар, Гайсә басып торган турыда түбәне тишеп, паралич суккан кешене ятагы белән бергә шул тишек аша төшерделәр+. 5Гайсә, аларның ышануларын күреп, паралич суккан кешегә:

– Углым, синең гөнаһларың кичерелде! – диде+.

6Анда берничә канун белгече утыра иде, алар эчтән генә:

7– Нәрсә сөйли Ул? Бу бит көфер сүз! Гөнаһларны Аллаһыдан башка кем кичерә алсын?! – дип уйладылар+.

8Гайсә шундук аларның уйларын белеп алып:

– Ни өчен сезнең күңелегездә шундый уйлар? – диде. – 9Нәрсә җиңелрәк: паралич суккан кешегә: «Гөнаһларың кичерелде», – дип әйтүме, әллә: «Тор, ятагыңны алып кайтып кит!» – дип әйтүме? 10-11Адәм Углының җир йөзендә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белеп торыгыз.

Шулчак Гайсә, паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп:

– Сиңа әйтәм: тор да, ятагыңны алып, өеңә кайт! – диде.

12Теге шундук торды һәм, ятагын алып, барысының күз алдында чыгып китте. Моңа бөтенесе таң калдылар һәм, Аллаһыны данлап:

– Мондый хәлне әле күргәнебез юк иде! – диделәр.

Гайсәнең Левине чакыруы

13•Гайсә янә Гәлиләя күле буена чыкты. Бөтен халык тагын Аның янына җыелды, һәм Ул аларга гыйлем бирде. 14Салым җыя торган урында утыручы Һалфай углы Леви яныннан үтеп барышлый Ул аңа:

– Миңа ияр! – диде.

Леви, торып, Аның артыннан китте.

15Леви өендә Гайсә өстәл янына килеп утырды. Гайсә һәм аның шәкертләре белән бергә күп кенә салым җыючылар, башка гөнаһлы бәндәләр дә бар иде; алар Гайсә артыннан күпләп ияреп йөри иделәр. 16Канун белгечләре һәм фарисейлар, Гайсәнең шундый кешеләр белән ашап утыруын күреп, Аның шәкертләренә:

– Ничек Ул салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап утыра? – диделәр+.

17Гайсә, моны ишетеп, аларга:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, ә авыруларга кирәк. Мин тәкъва адәмнәрне түгел, гөнаһлыларны чакырырга килдем, – дип әйтте+.

Ураза тоту һәм шимбә көн турындагы сораулар

18•Беркөнне, Чумдыручы Яхъяның шәкертләре һәм фарисейлар ураза тотканда, Гайсә янына ниндидер кешеләр килеп:

– Ни өчен Яхъяның һәм фарисейларның шәкертләре ураза тота, ә Синекеләр тотмый? – дип сорадылар+.

19Гайсә аларга:

– Кияү яннарында булганда, туйдагы кунаклар ураза тотар микән?! Яннарында кияү бар чакта, ураза тотмыйлар! – диде. –+
20Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чакта алар ураза тотарлар+.

21Иске киемгә яңа тукымадан ямаулык салмыйлар, югыйсә яңа ямаулык, утырып, иске тукыманы тарттырыр, һәм тишек тагын да зураер. 22Шулай ук яңа шәрабны да иске турсыкка[*] салмыйлар, югыйсә шәраб турсыкны тишәр, һәм шәраб та, турсык та әрәм булыр. Яңа шәрабны яңа турсыкка салалар.

23Шимбә көннәрнең берсендә Гайсә иген кыры буйлап барганда, шәкертләре башак өзә башлады+. 24Фарисейлар Аңа:

– Кара, ни өчен алар шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшлиләр? – диде+.

25– Давыт белән юлдашлары, ач калып, мохтаҗлык кичергән чакта, Давытның нәрсәләр эшләве турында бер дә укыганыгыз булмадымыни? – дип җавап кайтарды аларга Гайсә. –+
26Олуг рухани булып Абъятар торган заманда ул, Изге йортка кереп, Аллаһыга багышланган һәм руханилардан башка һичкемгә ашарга рөхсәт ителмәгән икмәкләрне ашаган һәм юлдашларына да биргән[*]+.

27Аннары:

– Кеше шимбә көн өчен түгел, ә бәлки шимбә көн кеше өчен яратылган+. 28Шуңа күрә Адәм Углы шимбә көннең дә Хуҗасыдыр, – дип өстәде.

3

Кулы корышкан кешенең савыгуы

3^1•Гайсә яңадан гыйбадәтханәгә килде. Анда кулы корышкан бер кеше бар иде+. 2Әгәр Гайсә шимбә көнне берәрсен савыктырса, Аны гаепләргә сәбәп булыр иде, дип, берничә фарисей Аның артыннан күзәтте+. 3Кулы корышкан кешегә Гайсә:

– Уртага чыгып бас, – диде.

4Ә тегеләрдән исә:

– Шимбә көнне нәрсә эшләргә рөхсәт ителә: яхшылык кылыргамы әллә яманлыкмы? Кеше гомерен саклап калыргамы яки һәлак итәргәме? – дип сорады.

Фарисейлар дәшмәделәр+. 5Каты күңелле булуларына ачынып, Гайсә ачу белән аларга карап алды да теге кешегә:

– Кулыңны суз! – диде.

Авыру адәм кулын сузды, һәм аның кулы савыкты+. 6Гыйбадәтханәдән чыгуга, фарисейлар, Гайсәне һәлак итәргә ниятләнеп, Һируд патша тарафдарлары белән киңәш корырга тотындылар.

7-8Гайсә Үзенең шәкертләре белән Гәлиләя күленә таба юнәлде. Аңа Гәлиләя төбәгеннән һәм Яһүдиядән күп санлы халык иярде. Аның эшләгән эшләре хакында ишетеп, Иерусалимнән, Идумаядән, Үрдүн аръягыннан, Сур һәм Сидун тирәләреннән дә күп халык килә иде+. 9Халык арасында кысылып калмас өчен, шәкертләренә Гайсә көймәне әзер тотарга кушты. 10Бик күпләрне савыктырганга күрә, чирдән интеккән кешеләр, Гайсәгә орынмакчы булып, этешеп-төртешеп Аңа таба омтылалар,+
11эчләрендә явыз рух булганнар да, Аны күрүгә каршында йөзтүбән егылып:

– Син – Аллаһы Углы! – дип кычкыра иделәр+.

12Әмма Гайсә Үзенең кем булуы хакында сөйләүдән явыз рухларны катгый итеп тыйды+.

Унике шәкерт сайлау

13•Шуннан Гайсә тауга күтәрелде һәм Үзе сайлаган кешеләрне янына чакырды; тегеләр килделәр. 14-15Болар һәрчак Аның янында булырга һәм халык арасында Яхшы хәбәрне таратырга тиешле унике кеше иде. Гайсә аларга шулай ук җеннәрне куып чыгару кодрәте дә бирде. 16Менә ул унике шәкерт: Гайсә «Петер» дип исем кушкан Шимун,+
17Зебедәй углы Ягъкуб һәм аның бертуган кардәше Яхъя (Гайсә аларны «Боаниргес» дип атады, бу – «Күк күкрәү угыллары» дигәнне аңлата),+
18Әндри, Филип, Бартулумай, Маттай, Томас, Һалфай углы Ягъкуб, Таддай, Көрәшче Шимун[*]+
19һәм Гайсәгә хыянәт итәчәк Яһүдә Искариот+.

Гайсә һәм Белзебул

20•Гайсә яңадан өйгә әйләнеп кайтты. Анда тагын шундый күп халык җыелды ки, Аның һәм шәкертләренең хәтта ашарга да вакытлары булмады+. 21Шушы хәлләр турында ишеткәннән соң, Гайсәнең туганнары, акылдан язган икән Бу, дип уйлап, Аны үзләре белән алып китмәкче булдылар+.

22Иерусалимнән килгән канун белгечләре исә Гайсә турында:

– Аның эченә Белзебул[*] кереп оялаган! Җеннәр башлыгы ярдәме белән җеннәрне куып чыгара Ул, – дип әйтә иделәр+.

23Гайсә, шундагы халыкны Үз янына җыеп, гыйбрәтле сүзләр ярдәмендә болай дип сөйләде:

– Ничек итеп шайтан шайтанны куып чыгарсын инде? 24Бүлгәләнгән патшалык яши алмый. 25Әгәр гаиләдә дошманлык хөкем сөрсә, гаилә таркалмый калмый. 26Ә инде шайтан, үзенә үзе каршы чыгып, үз-үзе белән дошманлашып яшәсә, аның соңгы сәгате сукты дигән сүз. 27Берәү дә, көчленең өенә кереп, аны бәйләмичә, малын талап чыга алмас; бәйләсә генә, өен талап чыга алыр+. 28Хак сүз әйтәм сезгә: адәм баласының кылган барча гөнаһлары, нинди генә көфер сүзе дә кичерелер, 29әмма Изге Рухны көфер итүче һичкайчан кичерелмәс, аның гөнаһы мәңге җуелмас+.

30Кайберәүләр бит Гайсә турында, Аның эчендә явыз рух бар, дип әйтә иделәр.

Гайсәнең анасы һәм туганнары

31•Шулвакыт Гайсәнең анасы белән энеләре килделәр һәм, үзләре ишегалдында калып, Аны чакырырга кеше җибәрделәр+. 32Гайсәнең әйләнә-тирәсенә бик күп халык җыелган иде.

– Сине тышта анаң һәм энеләрең көтә, – диделәр Аңа.

33– Кем Минем анам? Туганнарым кем? – диде Гайсә аларга җавап итеп, 34аннары, әйләнә-тирәсендә утыручыларга карап, болай диде:

– Менә Минем анам һәм туганнарым. 35Аллаһы ихтыярын үтәүчеләр Миңа ир туганым да, кыз туганым да, анам да булыр+.

4

Чәчүче хакында гыйбрәтле хикәя

4^1•Гайсә янә күл буенда кешеләргә гыйлем бирә башлады. Аның янына бик күп халык җыелганга күрә, Ул көймәгә утырды. Көймә күл өстендә иде, ә халык яр буенда калды. 2Гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә Гайсә аларга күп нәрсәләр турында сөйләде:

3– Тыңлагыз: менә бер адәм чәчүгә чыккан, ди. 4Чәчкән вакытта орлыкның бер өлеше юл буена төшкән, һәм кошлар, очып килеп, аны чүпләп бетергән. 5Икенче бер өлеше аз туфраклы ташлы урынга төшкән. Орлык өстә генә ятканга күрә, бик тиз шытып чыккан. 6Ә инде кояш чыгып кыздыра башлагач, тамырланып өлгермәгәнгә, үсентеләр шиңеп төшкән. 7Орлыкның кайберсе күгән куагы арасына төшкән. Куак, үсеп-киңәеп, аны басып киткән, һәм үсентеләр башак бирмәгән+. 8Ә башка орлыклар уңдырышлы җиргә төшкән. Алар үсеп күтәрелгән һәм утызлата, алтмышлата, йөзләтә уңыш биргән.

9– Колагы булганнар – ишетсен! – диде Гайсә+.

10•Үзләре генә калгач, юлдашлары һәм унике шәкерте Гайсәдән гыйбрәтле хикәяләр хакында сорадылар.

11– Аллаһы Патшалыгының сере сезгә ачылган, – диде Гайсә аларга, – башкаларга исә кинаяле хикәяләр ярдәмендә әйтелә+. 12Бу шуның өчен ки:

«Ничек кенә карасалар да – күрмәсләр,
ничек кенә тыңласалар да – ишетмәсләр һәм төшенмәсләр.

Әгәр алар ишетеп-күрсәләр,
Аллаһыга борылырлар,
һәм гөнаһлары кичерелер иде»[*]+.

13Сез бу кинаяле хикәянең мәгънәсен аңламадыгызмыни? – дип сорады алардан Гайсә. – Алайса ничек башка хикәяләрне аңларсыз икән? 14Чәчүче сүз чәчә+. 15Юл буена төшкән орлыклар чәчкән сүзне ишетүче адәмнәрне белдерәдер. Әмма шайтан, килеп, алар күңеленә салынган сүзне шунда ук алып китә. 16Ташлы урынга чәчелгәне исә – сүзне ишетү белән шатланып кабул итүчеләр. 17Әмма тамырлары булмаганга, аларның түземлеге күпкә җитми. Сүз аркасында авырлыклар һәм эзәрлекләүләр башланса, бик тиз кире чигенәләр+. 18Ә башкалары исә күгәнлеккә төшкән орлыкка охшыйлардыр: алар сүзне ишетәләр, 19әмма тормыш мәшәкатьләре, байлык артыннан куу һәм башка теләкләр, аларның күңеленә үтеп, ишетелгән сүзне басып китәләр, һәм сүз уңыш бирми+. 20Ә инде уңдырышлы җиргә чәчелгәне – сүзне ишетеп, аны кабул итүчеләр: алар утызлата, алтмышлата, йөзләтә уңыш бирәләр+.

Янып торган шәмне шәмдәлгә куялар

21•Аннары Гайсә аларга:

– Шәмне чүлмәк яки сәке астына куяр өчен алып керәләрмени? Киресенчә, аны шәмдәлгә утыртып куялар! – диде. –+
22Фаш ителмичә һичбер яшерен нәрсә, ачылмыйча бер генә сер дә калмаячак+. 23Колаклары булганнар – ишетсеннәр!+

24Аннары Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Ишеткән сүзләргә игътибарлы булыгыз. Нинди үлчәм белән үлчәсәгез, сезгә дә шундый үлчәм белән үлчәп бирерләр һәм өстәрләр дә+. 25Кемдә бар булса, аңа янә бирелер, ә кемдә юк икән, аңардан булганы да тартып алыныр+.

Орлык хакында гыйбрәтле сүзләр

26Әйткәннәргә өстәп, Гайсә болай диде:

– Аллаһы Патшалыгы менә нәрсәгә охшаган: кеше орлык чәчә, 27аннары ул төнлә йоклый, көндезен тора, ә орлык, шытып чыгып, өскә үрмәли. Кеше моның ничек булуын белми дә. 28Җир үзеннән-үзе уңыш бирә: башта – сабак, аннары – башак, шуннан соң башак тулы орлык үстерә. 29Ә инде ашлык өлгерүгә, кеше кулга урак ала, чөнки ашлык урыр вакыт җитә+.

Горчица орлыгы хакында гыйбрәтле хикәя

30•Гайсә, сүзен дәвам итеп:

– Аллаһы Патшалыгын нәрсә белән чагыштырырга һәм ничек итеп тасвирларга икән? – диде. – 31Ул – горчица орлыгы кебек: җиргә чәчкән вакытта бөтен орлыклардан кечкенәрәк+. 32Ә инде чәчкәч шытып чыга һәм бөтен үсемлекләрдән биегрәк булып үсә, аның зур-зур ботаклары күләгәсендә хәтта кошлар оя корырлык була+.

33Шундый гыйбрәтле сүзләрне Гайсә кешеләргә күп сөйләде, ләкин Ул алар аңлардай нәрсәләр турында гына сөйли иде. 34Ул һәрвакыт шулай гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә сөйли, ә инде шәкертләре белән ялгызы калгач, аларга барын да аңлатып бирә иде.

Гайсәнең давылны тынычландыруы

35•Шул көнне кичен шәкертләренә Гайсә:

– Әйдәгез, күлнең аръягына чыгыйк, – диде, һәм+
36шәкертләре, халыкны калдырып, Аның янына көймәгә утырдылар да юлга кузгалдылар. Анда башка көймәләр дә бар иде. 37Кинәт кенә көчле давыл күтәрелде һәм, дулкыннар көймәгә бәрелеп, аның эченә су тула башлады+. 38Гайсә исә көймәнең койрыгында башын мендәргә салып йокыга киткән иде. Шәкертләре, Аны уятып:

– Остаз, батабыз бит! Ә Синең исеңдә дә юк! – диде.

39Ул, торып, җилне тыйды, ә күлгә:

– Шаулама, тынычлан! – дип боерды.

Җил туктады, һәм әйләнә-тирәдә тынлык урнашты+.

40– Ни өчен сез шундый куркак? Әле һаман ышанычыгыз юкмы? – диде Гайсә аларга.

41Котлары алынган шәкертләр бер-берсенә:

– Кем соң Ул? Җил дә, күл дә Аңа буйсына ич, – диештеләр.

5

Гайсәнең җенле кешене савыктыруы

5^1•Менә алар Гәлиләя күленең аръягындагы Герәсә җиренә килеп туктадылар. 2-3Гайсә көймәдән төшүгә, кабер-мәгарәдән[*] каршына җен кагылган бер кеше килеп чыкты. Ул кеше шунда, мәгарәләрдә яшәп, аны һичберкем хәтта чылбыр белән дә бәйләп куя алмаган: 4күп тапкырлар аяк-кулларын чылбыр белән бәйләсәләр дә, ул барыбер чылбырны өзгән, богауларны ваткан; һәм берәү дә аны җиңә алмаган. 5Ул шулай, көне-төне, бертуктаусыз кычкырып һәм үзен-үзе ташлар бәреп кыйнап, каберләр арасында, тауларда йөри иде.

6Гайсәне ул ерактан ук күреп алды һәм, йөгереп килеп, аягына егылды да 7каты итеп кычкырып җибәрде:

– Аллаһы Тәгалә Углы Гайсә! Сиңа миннән ни кирәк? Аллаһы хакына ялварып сорыйм: газаплама мине+.

8Чөнки Гайсә әлеге кешенең эченә оялаган җенгә: «Явыз рух, бу адәмнән чыгып кит!» – дип боерган иде.

9– Исемең ничек синең? – дип сорады Гайсә җеннән.

– Без бик күптер, шуңа күрә минем исемем – Гаскәр[*], – дип җавап бирде теге. 10Һәм явыз рухлар Гайсәдән үзләрен бу җирдән куып җибәрмәвен үтенделәр.

11Якында гына, тау битендә, шактый зур дуңгыз көтүе утлап йөри иде.

12– Безне әнә теге дуңгызлар янына җибәр, шулар эченә керикче! – дип ялварып сорады Гайсәдән явыз рухлар.

13Гайсә рөхсәт итүгә, явыз рухлар, теге кешедән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр, һәм ике мең баш дуңгыздан торган көтү шундук текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде.

14Көтүчеләр, качып китеп, бу хакта шәһәрдә һәм аның тирәсендәге авылларда сөйләп йөрделәр. Анда яшәүчеләр, ни булганын карарга дип, 15Гайсә янына килделәр, эченә җеннәр өере кереп оялаган кешенең киенгән һәм акылына килгән хәлдә утыруын күреп куркып калдылар. 16Әлеге вакыйганың шаһитлары җен кагылган кеше белән, дуңгызлар белән ни булганын сөйләп бирделәр. 17Шуннан соң алар Гайсәнең бу яклардан китүен үтенә башладылар+.

18Гайсә көймәгә утырган чакта, җеннән котылган теге кеше Аның белән китәргә рөхсәт сорады. 19Әмма Гайсә риза булмады:

– Бар, өеңә кайтып, Раббының сиңа нинди мәрхәмәт күрсәтүен һәм синең өчен нәрсә эшләвен туганнарыңа сөйлә, – диде+.

20Теге кеше, китеп, үзе өчен Гайсәнең нәрсә эшләве турында Ун калада сөйләп йөрде; аның сүзләрен һәркем таң калып тыңлады+.

Үлгән кыз һәм авыру хатын

21•Гайсә көймәдә янә күлнең аръягына чыккач, яр буенда Аның янына тагын бик күп халык җыелды. 22Гыйбадәтханә башлыкларының Яһир исемлесе, Гайсәне күрүгә, аягына килеп егылды+
23һәм:

– Кызым үлем хәлендә ята. Килеп, кулларың белән аңа орынсаң, ул савыгыр һәм яшәр иде! – дип ялварырга тотынды.

24Гайсә аның белән китеп барды.

Алар артыннан, Гайсәне һәр яктан кысрыклап, бик күп халык иярде. 25-26Арада унике ел дәвамында кан килүдән газапланган бер хатын да бар иде. Ул бик күп табибларда дәваланган, бөтен байлыгын сарыф итсә дә, файдасын күрмәгән, киресенчә, аның хәле начарлана гына барган+. 27-28Гайсә хакында ишеткәннән соң: «Аның киеменә генә кагылсам да савыгыр идем», – дип уйлап, әлеге хатын халык арасында, арттан килеп, Гайсәнең киеменә кагылды,+
29һәм, кан килү шундук туктап, хатын үзенең тулысынча савыгуын тойды. 30Гайсә исә, Үзеннән көч киткәнне тоеп, артына борылды да халыктан:

– Минем киемемә кем кагылды? – дип сорады+.

31– Халыкның ничек кысрыклавын күрә торып, Син ни өчен, кем кагылды, дип сорыйсың? – диде Аңа шәкертләре.

32Әмма Ул Үзенә орынган кешене күзләре белән эзли бирде. 33Куркуыннан калтырап төшкән хатын, үзенең сихәтләнүен аңлап, халык арасыннан чыкты һәм, Гайсә алдына егылып, дөресен сөйләп бирде.

34– Кызым, сине ышануың савыктырды, имин йөр һәм сәламәт бул, – диде аңа Гайсә+.

35Гайсә шулай дип сөйләп торган арада, гыйбадәтханә башлыгының өеннән килеп, башлыкка:

– Кызың вафат. Остазны ник борчып торырга, – дип әйттеләр.

36Әмма Гайсә, аларның сүзләрен игътибарга алмыйча, башлык булган кешегә:

– Курыкма, тик ышан гына! – диде.

37Петер, Ягъкуб һәм Ягъкубның бертуган кардәше Яхъядан башка Гайсә һичкемгә Үзе белән барырга рөхсәт итмәде+. 38Башлыкның өе янына килгәч, Гайсә ыгы-зыгы килеп йөрүчеләрне һәм такмаклый-такмаклый үкереп елаучыларны күрде.

39– Нигә сез ыгы-зыгы киләсез, нигә елыйсыз? Бала үлмәгән, йоклый гына ул, – диде Гайсә, өйгә кергәч+.

40Аңардан көләргә тотындылар, әмма Ул аларны куып чыгарды да кызның ата-анасын, Үзенең юлдашларын алып, кыз яткан бүлмәгә керде. 41Баланың кулыннан тотып, Гайсә аңа:

– Талита, кум! («Кызым, сиңа әйтәм, тор!») – диде+.

42Кыз бала шундук аягына торып басты һәм йөреп китте (аңа унике яшь иде). Шушы хәлне күрүчеләр хәйран калдылар. 43Гайсә исә аларны, бу хакта һичкем белергә тиеш түгел, дип кисәтте, ә кыз баланы ашатырга кушты+.

6

Гайсәне Насарада инкяр итүләре

6^1•Гайсә, шәкертләре белән бергә ул яклардан китеп, Үзе яшәгән шәһәргә кайтты+. 2Шимбә көнне Ул гыйбадәтханәдә гыйлем бирде. Аны тыңлаган һәммәсе:

– Бу гыйлемнәр Аңа кайдан килгән?! Нинди тирән гакыл бирелгән Аңа! Шундый кодрәтле эшләрне ничек итеп кыла икән Ул? – дип гаҗәпләнде. –+
3Балта остасы түгелме соң Ул? Мәрьямнең углы һәм Ягъкуб, Йосис, Яһүдә, Шимунның абыйсы түгелме? Аның сеңелләре биредә, безнең арада яши түгелме соң?

Шул рәвешле, алар Аны кире кактылар+.

4– Пәйгамбәрне һәр җирдә ихтирам итәләр, тик үз илендә, үз туганнары һәм гаиләсе тарафыннан гына хөрмәт юк аңа, – диде аларга Гайсә+.

5Шуңа күрә Ул анда һичнинди кодрәтле эш кыла алмады, куллары белән орынып, фәкать берничә авыру кешене генә савыктырды. 6Аларның ышанмаулары Гайсәне гаҗәпкә калдырды.

Гайсәнең шәкертләрне озатуы

Гайсә, әйләнә-тирәдәге авылларда йөреп, халыкка гыйлем бирүен дәвам итте. 7•Беркөн Ул унике шәкертен чакырып алды да, аларга явыз рухларны куарга хокук биреп, икешәрләп-икешәрләп юлга озатты+.

8– Юл таягыннан тыш икмәк тә, биштәр дә алмагыз, билбау янчыгына акча да салмагыз; 9аягыгызга киегез, үзегез белән хәтта алмаш күлмәк тә алмагыз, – диде Ул аларга. 10– Кайсы йортта тукталсагыз, шул урыннан киткәнче, әлеге йортта калыгыз. 11Берәр җирдә сезне кабул итмичә, сүзләрегезне тыңлап та тормасалар, ул урыннан киткәндә, аякларыгыздан тузанны кагып төшерегез: алар өчен бу кисәтү булыр+.

12Шуннан шәкертләр, юлга чыгып, кешеләрне тәүбәгә килергә өндәп йөрделәр,+
13күп җеннәрне куып чыгардылар һәм, зәйтүн мае сөртеп, байтак авыру кешеләрне савыктырдылар+.

Чумдыручы Яхъяның үлеме

14•Гайсәнең исеме халык теленә кергәч, Аның турындагы хәбәр Һируд патшага да килеп иреште. Берәүләр Гайсә турында: «Үледән терелгән Чумдыручы Яхъя бу, шуңа күрә Аның кодрәтле эшләр күрсәтергә куәте бар», – дип сөйләсә,+
15башкалар: «Ильяс бу», – диде, бүтәннәр исә: «Борынгы заманнардагы сыман бер пәйгамбәр», – дип әйтте+.

16Шушыларны ишетеп, Һируд:

– Мин башын кистергән Чумдыручы Яхъя Ул, үледән терелгән әнә! – диде.

17Һируд, үзенең бертуган кардәше Филипнең хатыны Һирудиягә өйләнү сәбәпле, Яхъяны, кулга алып, зинданга утыртып куйган иде+. 18Чөнки Яхъя Һирудка: «Сиңа бертуган кардәшеңнең хатыны белән яшәргә ярамый», – дип әйткән була. 19Һирудия, Яхъяга ачу саклап, аны үтертергә тели, әмма берни эшли алмый иде. 20Яхъяның тәкъва вә изге кеше икәнен белгән Һируд аңардан курка һәм аны һаман яклап килә иде. Яхъяның сүзләре патшаны борчыса да, ул аны рәхәтләнеп тыңлый иде.

21Үзенең туган көне уңаеннан Һируд дәрәҗәле түрәләрне, гаскәр башлыкларын һәм Гәлиләя өлкәннәрен аш мәҗлесенә чакыргач, Һирудиягә җай чыкты+. 22Мәҗлескә Һирудиянең кызы да керде. Ул анда биеде, һәм аның биюе Һирудка вә кунакларга бик ошады. Патша аңа:

– Ни теләсәң, шуны сора: барын да бирермен! – диде. 23Һәм ант итеп әйтте:

– Хәтта патшалыгымның яртысын сорасаң да, бирермен!+

24Кыз, барып, анасыннан:

– Миңа нәрсә сорарга? – диде.

– Чумдыручы Яхъяның башын сора, – диде тегесе.

25Кыз шунда ук, патша янына барып:

– Чумдыручы Яхъяның башын, тәлинкәгә салып, хәзер үк миңа китерүеңне телим! – дип үтенде.

26Патша зур кайгыга төшсә дә, кунаклары алдында ант иткәч, каршы килергә батырчылык итмәде. 27Ул шунда ук, Яхъяның башын китерергә кушып, җәлладны[*] зинданга җибәрде. Сакчы, барып, Яхъяның башын кисте 28һәм, тәлинкәгә салып, кызга китереп бирде, ә кыз исә анасына тапшырды. 29Яхъяның шәкертләре, бу хакта ишетеп, аның гәүдәсен килеп алдылар һәм кабергә салдылар+.

Биш мең кешене ашату

30•Рәсүлләр, Гайсә янына әйләнеп кайтып, эшләгән эшләре, халыкны нәрсәгә өйрәтүләре хакында бәйнә-бәйнә сөйләп бирделәр+. 31Ул аларга:

– Ә хәзер, берәр аулак урынга барып, ял итеп алыйк, – диде.

Чынлап та, һаман кемнәрдер бер-бер артлы яннарына килеп торганга күрә, аларның хәтта ашап алырга да вакытлары калмый иде+.

32Шуннан алар, көймәгә утырып, аулак урынга юнәлделәр. 33Әмма кешеләр аларның китеп баруын күрделәр. Күбесе, аларны танып, әйләнә-тирәдәге барлык шәһәрләрдән яр буйлап алар барасы урынга ашыкты һәм көймәдән алданрак шунда килеп җитте. 34Ярга чыккач, Гайсә шактый зур халык төркемен күрде һәм аларны бик кызганды, чөнки алар көтүчесез сарыклар кебек иде. Шуннан аларны күп нәрсәләргә өйрәтә башлады+. 35Вакыт соң иде инде, һәм шәкертләре, Аның янына килеп:

– Биредә бик аулак, вакыт та соң инде. 36Китсеннәр алар, якын-тирәдәге авыл-салаларга барып, үзләренә ашарга сатып алсыннар, – диделәр. 37Әмма Гайсә шәкертләргә:

– Үзегез ашатыгыз аларны, – дип җавап кайтарды.

– Әллә без ике йөз динарлык[*] икмәк сатып алып ашатыйкмы? – диде алар+.

38– Сездә күпме икмәк бар? Барып карагыз әле, – диде Ул. Тегеләр карап килеп:

– Биш икмәк һәм ике балык, – дип җавап бирде.

39Гайсә Үзенең шәкертләренә халыкны, төркемнәргә бүлеп, яшел чирәмгә утыртырга кушты. 40Тегеләр, йөзәр һәм иллешәр кешелек төркемнәргә бүленеп, тезелешеп утырдылар. 41Гайсә биш икмәк белән ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды һәм, халыкка сындыргалап өләшер өчен, икмәкне шәкертләренә бирде. Ике балыкны да Ул бөтенесенә бүлеп бирде. 42Барысы да туйганчы ашады. 43Аннары икмәк һәм балык сыныкларын, җыеп, унике кәрзингә тутырдылар. 44Тамак туйдырган ирләрнең саны биш мең иде.

Гайсәнең су өстеннән атлап килүе

45•Шуннан Гайсә Үзенең шәкертләренә көймәдә каршы ярдагы Бәйт-Сайдага чыга торырга кушты, Үзе исә, халык кайтып киткәнче, алар янында тоткарланды+. 46Халык белән саубуллашкач, Ул дога кылыр өчен тауга күтәрелде+.

47Кич җиткәндә, көймә күл уртасында иде инде, ә Ул берүзе яр буенда калды. 48Шәкертләренең каршы искән җил белән көрәшүләрен, ишә-ишә хәлдән таюларын күреп, иртәнге өч белән алты арасында[*] Ул, су өстеннән атлап, алар янына китте. Гайсә яннарыннан үтеп китәргә теләгән иде, 49-50әмма шәкертләре, Аның су өстеннән килүен күреп, өрәктер дип уйладылар да кычкырып җибәрделәр: Аны күрүгә, аларның котлары очты.

– Тынычланыгыз, Мин бу! Курыкмагыз! – диде Гайсә, шунда ук алар белән сөйләшә башлап,+
51һәм алар янына көймәгә кереп утырды. Шунда җил тынды. Бу хәл шәкертләрне тагын да ныграк гаҗәпләндерде. 52Икмәк белән булган вакыйганы бит алар аңламадылар, чөнки йөрәкләре туң иде+.

53Көймәдәгеләр, күлне кичеп, Геннисарет шәһәрендә яр буена килеп туктадылар+. 54Алар көймәдән чыгуга, кешеләр Гайсәне танып алдылар һәм, 55Аның килүен хәбәр итеп, бөтен әйләнә-тирәне йөгереп әйләнеп чыктылар. Шуннан Гайсә тукталган урынга түшәктә ятучы авыруларны китерә башладылар+. 56Гайсә кая гына килсә дә – авылларга, шәһәрләргә, берәрсенең биләмәсенәме, – бөтен җирдә авыруларны ачык урынга китереп сала һәм Аның чабуына булса да кагылырга рөхсәт бирүен үтенә иделәр. Кагылган һәр кеше савыга иде+.

7

Ата-баба йолалары

7^1•Бервакыт Гайсә янына фарисейлар һәм Иерусалимнән килгән берничә канун белгече җыелды. 2Алар Гайсә шәкертләреннән кайберләренең пычрак кул белән, ягъни кулларын юмыйча ашауларына игътибар иттеләр.

3Фарисейлар, барлык яһүдиләр кебек үк, ата-бабадан килгән йолаларны төгәл үтәп, кул юмыйча ашарга утырмыйлар иде+. 4Базардан кайткач та, алар рәвешен китереп юынмыйча ашарга утырмыйлар, шулай ук бик күп башка нәрсәләрне, мәсәлән, касә, чүлмәк, бакыр савытларны юуга караган күрсәтмәләрне төгәл үтиләр иде+.

5Фарисейлар һәм канун белгечләре Гайсәдән:

– Ни өчен Синең шәкертләрең ата-бабадан килгән йолаларны үтәмиләр, ризыкны пычрак кул белән ашыйлар? – дип сорадылар+.

6Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Икейөзлеләр сез! Ишагыйя пәйгамбәр үзенең язмаларында сезнең хакта, алдан күреп, дөрес әйткән:

«Бу халык Мине телдә генә хөрмәт итә,
ә йөрәге аның Миннән ерак+.

7Миңа табынулары да бушка:

алар кеше уйлап чыгарган кагыйдәләргә өйрәтәләр»[*]+.

8Сез, Аллаһы әмерен читтә калдырып, кеше урнаштырган йолаларны үтисез.

9Үзегезнең йолаларны үтәр өчен, шундый оста итеп Аллаһы әмерен кире кагасыз! – дип дәвам итте Гайсә. – 10Муса: «Үзеңнең атаңны һәм анаңны хөрмәт ит»[*] һәм «Атасын яки анасын хурлаган кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш»[*], – дип әйткән+. 11Ә сез: «Әгәр кеше үзенең атасына яки анасына: „Сиңа бирәсе әйберне мин Аллаһыга корбан (ягъни, Аллаһыга тиешле бүләк) итәргә вәгъдә бирдем“, – дип әйтә икән, 12ул кеше инде ата-анасы өчен бернәрсә дә эшләмәскә мөмкин», – дип өйрәтәсез. 13Сез үзегез өйрәткән тәртипләрегез белән Аллаһы сүзен юкка чыгарасыз һәм шуның ише нәрсәләрне байтак эшлисез.

14Ул, янә Үз янына халыкны чакырып алып:

– Әйткәннәремне тыңлагыз һәм аңларга тырышыгыз! – диде. – 15Кеше эченә читтән кергән һичнәрсә аны нәҗесли алмый, киресенчә, эченнән чыккан нәрсә кешене нәҗесли. [+
16][*]

17Гайсә, халыкны урамда калдырып өйгә кергәч, шәкертләре Аңардан бу сүзләрне аңлатып бирүен сорадылар.

18– Әйткәннәремне әллә сез дә аңламыйсызмы?! – диде Ул аларга. – Кешенең эченә читтән кергән һичнәрсә аны нәҗесли алмаганны аңламыйсызмы? 19Кешенең йөрәгенә түгел, ә карынына керә ул һәм аннары чыгарып ташланыла бит! (Бу сүзләре белән Гайсә бөтен ризыкның да чиста булуын белдерде.)+

20– Ә кешене исә эченнән чыккан нәрсә нәҗеслидер, – дип дәвам итте Гайсә. –+
21-22Фәхешлеккә, урлашуга, кеше үтерүгә, зиначылыкка этәрүче явыз ниятләр, шулай ук саранлык, яманлык, мәкерлек, әхлаксызлык, көнчелек, хурлау, тәкәбберлек, акылсызлык кешенең йөрәгеннән килә+. 23Әнә шул яманлыкларның һәммәсе, кешедән чыгып, аны нәҗеслидер.

Мәҗүси хатынның Гайсәгә ышануы

24•Аннары Гайсә Сур шәһәре тирәсенә юл алды. Анда Ул бер йортта тукталды. Бирегә килүе турында Ул һичкемгә белдерергә теләмәгән иде, әмма моны яшереп калу мөмкин булмады+. 25Кызына явыз рух кагылган бер хатын, Гайсә хакында ишеткәннән соң шундук Аның янына килеп, аягына егылды. 26Мәҗүси бу хатын чыгышы белән Сүрия Фойникәсе төбәгеннән иде. Ул Гайсәдән кызының эчендәге җенне куып чыгаруын үтенде+. 27Гайсә исә аңа:

– Башта балалар тамак туйдырсын, – диде. – Икмәкне, балалардан тартып алып, көчекләргә ташлау яхшы түгел+.

28– Шулай, Әфәндем, – дип җавап бирде хатын, – ләкин көчекләр дә өстәл астында балалардан коелган валчыкларны ашый бит.

29– Шулай дип җавап биргәнең өчен, өеңә кайта аласың: җен инде кызыңнан чыкты, – диде аңа Гайсә.

30Хатын өенә әйләнеп кайтты һәм кызының түшәктә исән-сау ятуын күрде. Җен аның эченнән чыккан иде инде.

Гайсәнең телсез, чукрак кешене савыктыруы

31Сур якларыннан кайтышлый Гайсә, Сидун аша үтеп, Ун кала төбәгендә Гәлиләя күленә чыкты+. 32Шунда Гайсә янына чукрак һәм начар сөйләшә торган берәүне алып килеп, Аның әлеге кешегә куллары белән орынуын үтенделәр+. 33Гайсә аны халык төркеменнән читкәрәк алып китте дә тегенең колагына бармагын тыкты, аннары, Үзенең бармагына төкереп, теленә кагылды һәм,+
34күккә карап, тирән итеп сулыш алды да чукрак кешегә:

– Эффата! («Ачыл!») – диде.

35Шунда ук теге кешенең колагы ишетә башлады һәм теле чишелде, ул ачык итеп сөйләшәргә тотынды. 36Кешеләргә Гайсә бу хакта берәүгә дә сөйләмәскә кушты. Әмма Ул тыйган саен, кешеләр күбрәк сөйли бирделәр+. 37Аларның гаҗәпләнүе чиксез иде.

– Ул нәрсә генә эшләсә дә, яхшы итеп эшли: чукраклар ишетә башлый, телсезләрнең теле ачыла! – диде алар.

8

Дүрт мең кешене ашату

8^1•Ул көннәрдә тагын бик күп кеше җыелып, аларның ашар ризыклары калмагач, Гайсә, шәкертләрен чакырып:

2– Кешеләр кызганыч. Алар инде өч көн Минем янда, ә ашарларына һичнәрсәләре юк+. 3Әгәр аларны өйләренә ач килеш кайтарып җибәрсәм, юлда хәлсезләнерләр, чөнки кайберләре ерактан килгән, – диде.

4– Барысын да туендырыр өчен, чүлдә шуның кадәр икмәкне кайдан алыйк соң? – дип сорады шәкертләре+.

5– Сездә ничә икмәк бар? – диде Гайсә.

– Җиде, – дип җавап бирде шәкертләре.

6Шуннан Гайсә халыкка утырырга кушты. Җиде икмәкне алып Аллаһыга шөкрана кылгач, икмәкне сындыргалады һәм, халыкка өләшү өчен, шәкертләренә бирде. Алар икмәкне өләшеп чыктылар. 7Шәкертләрнең берничә балыгы да бар иде. Гайсә, шөкрана кылып, балыкны да өләшергә кушты. 8Кешеләр туйганчы ашадылар, һәм калган сыныкларны җыйганнан соң, тагын җиде кәрзин тулды. 9Ашаучыларның саны дүрт меңгә якын иде. Аннары Гайсә аларны өйләренә кайтарып җибәрде, 10ә Үзе шунда ук шәкертләре белән көймәгә утырып, Далманута җирләренә юнәлде.

11•Гайсә янына фарисейлар килеп, Аның белән бәхәсләшә башладылар һәм, сынарга теләп, күктән берәр илаһи билге күрсәтүен таләп иттеләр+. 12Гайсә, авыр сулап:

– Бүгенге буын ни өчен илаһи билге таләп итә икән? Хак сүз әйтәм сезгә: бүгенге буынга илаһи билге күрсәтелмәячәк, – диде.

13Шуннан, аларны калдырып, янә көймәгә утырды һәм каршы ярга таба юл алды.

Фарисейлар һәм Һируд ачыткысы

14•Гайсәнең шәкертләре үзләре белән ризык алырга оныткан булып чыкты – көймәдә бары тик бер икмәк кенә бар иде. 15Шәкертләрен кисәтеп, Гайсә аларга:

– Карагыз аны, фарисейлардан һәм Һируд ачыткысыннан сакланыгыз! – диде+.

16Ә шәкертләре исә үзара: «Икмәгебез булмаганга, шулай әйтәдер», – дип сөйләнделәр.

17Аларның нәрсә турында сөйләшкәннәрен белеп, Гайсә әйтте:

– Ни өчен сез, икмәгебез юк, дип сөйләнәсез? Сез әле һаман берни аңламыйсыз һәм төшенмисезме? Йөрәкләрегез һаман туң килеш кала бирәме?!+
18Күзләрегез булып та күрмисез, колакларыгыз булып та ишетмисезме?! Хәтерләмисез дәме?!+
19Биш икмәкне Мин биш мең кешегә бүлеп биргәндә, калган сыныкларны җыеп, сез ничә кәрзин тутырдыгыз?

– Унике, – дип җавап бирде шәкертләре+.

20– Ә җиде икмәкне дүрт мең кешегә бүлгәндә, ничә кәрзин сынык-санак җыйдыгыз?

– Җиде, – дип җавап бирде тегеләр+.

21– Әллә һаман аңламыйсызмы?! – диде шунда Гайсә аларга.

Гайсәнең Бәйт-Сайдада бер сукыр кешене савыктыруы

22Аннары алар Бәйт-Сайдага килделәр. Биредә Гайсә янына бер сукырны китерделәр һәм аңа кулы белән орынуын үтенделәр+. 23Гайсә, сукырны җитәкләп, авыл читенә алып чыкты, аның күзләренә төкереп, башына кулын куйды һәм:

– Берәр нәрсә күрәсеңме? – дип сорады+. 24Теге, әйләнә-тирәсенә күз салып:

– Кешеләрне күрәм, ләкин алар йөри торган агачлар булып күренә, – диде.

25Гайсә аның күзләренә тагын бер тапкыр кулларын тидереп алгач, теге текәлеп карады һәм ачык итеп күрә башлады.

26– Кара аны, авылга керәсе булма, – дип, Гайсә аны өенә кайтарып җибәрде.

Гайсә кем Ул?

27•Гайсә Үзенең шәкертләре белән Филип Кайсариясе шәһәре тирәсендә урнашкан авылларга китте. Юлда барганда, Ул шәкертләреннән:

– Кешеләр Мине кем дип белә? – дип сорады.

28– Берәүләр Сине – Чумдыручы Яхъя, икенчеләр – Ильяс, кайберәүләр исә пәйгамбәрләрнең берсе дип исәпли, – диде алар+.

29– Ә сез, сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады Ул алардан.

– Син – Мәсих, – дип җавап бирде Петер+.

30Гайсә аларга Үзе хакында беркемгә дә сөйләмәскә кушты+.

Үлеме хакында Гайсәнең алдан әйтеп куюы

31•Шәкертләренә Гайсә болай дип сөйли башлады: «Адәм Углына күп газаплар чигәргә туры килер, өлкәннәр, баш руханилар, канун белгечләре Аны читкә тибәрерләр. Аны үтерерләр, әмма өч көннән Ул терелеп торыр»+. 32Бу хакта Ул ап-ачык итеп әйтте. Шунда Петер Аны читкәрәк алып китте һәм Аңа каршы сөйләргә тотынды+. 33Ләкин Гайсә шәкертләргә борылып карады да:

– Кит янымнан, иблис! Уйларың Аллаһыдан түгел, синдә адәми уйлар, – дип, Петерне кырт туктатты+.

34Үз янына шәкертләрен һәм халыкны чакырып, Гайсә:

– Минем арттан барырга теләгән кеше, үз-үзеннән баш тартып, хачын күтәрсен дә Миңа иярсен, – диде. –+
35Җанын саклап калырга теләгән адәм аны югалтыр. Ә инде җанын Минем хакка һәм Яхшы хәбәр хакына югалткан адәм аны саклап калыр+. 36Әгәр берәү, бөтен дөньяны яулап, җанын харап итсә, моннан ни файда+? 37Кеше нәрсә биреп үз җанын кайтарып ала алыр икән+? 38Шушы имансыз һәм гөнаһлы буын алдында кем дә булса Миннән һәм сүзләремнән гарьләнсә, Атасының балкып торган шөһрәте яктылыгында Үзенең изге фәрештәләре белән килгән Адәм Углы да әлеге кешедән гарьләнер+.

9

9^1Гайсә янә аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: шушында басып торучылардан кайберләрегез кодрәт белән килүче Аллаһы Патшалыгын күрмичә дөнья куймас, – диде+.

Гайсәнең кыяфәте үзгәрү

2•Алты көн узганнан соң, Петер, Ягъкуб һәм Яхъяны Үзе белән алып, Гайсә биек тауга күтәрелде. Анда алар үзләре генә иде. Шулчак аларның күз алдында Гайсәнең кыяфәте үзгәреп китте+. 3Аның киеме җир йөзендә һичкем шулай агарталмаслык, күз чагылдырырлык ак төскә керде+. 4Шунда шәкертләр каршында Ильяс һәм Муса пәйгамбәр пәйда булдылар да Гайсә белән сөйләшә башладылар+. 5Петер Гайсәгә:

– Остаз! Безнең монда булуыбыз ничек яхшы! Әйдә өч чатыр корыйк: берсе – Сиңа, берсе – Мусага, берсе Ильяска булыр, – диде.

6Бу сүзләрне ул нәрсә дияргә дә белмәгәнгә әйтте, чөнки шәкертләр шулкадәр куркып калган иде.

7Шулчак аларны болыт каплап алып, болыт эченнән «Бу Минем сөекле Углымдыр, тыңлагыз Аны!» дигән өн килеп иреште+. 8Шәкертләр кинәт кенә як-якларына каранып алдылар, әмма яннарында Гайсәдән башка һичкемне күрмәделәр.

9Таудан төшкән чакта, Гайсә аларга, Адәм Углы үледән терелгәнчегә кадәр биредә күргәннәрегезне һичкемгә әйтмәгез, дип боерды+. 10Алар әлеге боерыкны үтәделәр, әмма үзара: «Аның „үледән терелү“ дигәне нәрсә аңлата икән?» – дип баш ваттылар. 11Шәкертләре Гайсәдән:

– Ни өчен канун белгечләре, башта Ильяс килергә тиеш, дип әйтәләр? – дип сорадылар.

12– Дөрестән дә, әүвәле Ильяс, килеп, бар нәрсәне әзерләп куяр[*], – дип җавап бирде Гайсә. – Ә ни өчен Изге язмада, Адәм Углына күп газаплар, кимсетүләр кичерергә туры киләчәк, дип язылган+? 13Тик Мин сезгә, Ильяс килде инде һәм, алдан язылганча, аның белән ни теләсәләр, шуны эшләделәр, дип әйтәм+.

Гайсәнең җен орган малайны савыктыруы

14•Калган шәкертләр янына әйләнеп кайткач, Гайсә һәм өч шәкерте тегеләр тирәсенә җыелган күп санлы халыкны һәм алар белән бәхәсләшеп торучы канун белгечләрен күрделәр. 15Гайсәне күреп гаҗәпкә калган халык төркеме шунда ук Аны сәламләргә йөгерде. 16Гайсә Үзенең шәкертләреннән:

– Нәрсә хакында бәхәсләшәсез сез алар белән? – дип сорады.

17Халык арасыннан берәү, җавап биреп:

– Остаз! Мин Сиңа үземнең углымны алып килдем. Аның эченә явыз рух оялап, углымны телсез итте, – диде. –+
18Явыз рух аны кайда эләктереп алса, шунда җиргә атып бәрә дә, малайның авызыннан күбек ага башлый, ул тешләрен шыкырдата, аннан соң бөтен гәүдәсе катып кала. Шәкертләреңнән явыз рухны кууларын үтенгән идем дә, булдыра алмадылар.

19– Әй, имансыз буын! – диде Гайсә. – Сезнең янда Миңа әле озак булыргамы? Күпме сезгә түзеп торырга? Китерегез Минем янга малайны!

20Аны Гайсә янына китерделәр. Гайсәне күрүгә, явыз рух малайны калтыратырга тотынды, һәм малай, җиргә егылып, авызыннан күбекләр агыза-агыза тәгәрәргә кереште+.

21– Бу хәл кайчаннан бирле дәвам итә? – дип сорады Гайсә малайның атасыннан.

– Балачактан бирле шулай, – дип җавап бирде ул. – 22Харап итәр өчен, явыз рух аны күп тапкырлар әле утка, әле суга ташлады. Әгәр кулыңнан килсә, кызган безне, ярдәм ит!+

23– Ни дигән сүз ул «кулыңнан килсә»? Ышанган кеше бар нәрсәне булдыра ала+.

24Шулчак малайның атасы кычкырып җибәрде:

– Ышанам! Әмма шикләнүемне җиңәргә ярдәм ит!

25Йөгерә-чаба халык җыелганны күреп, явыз рухка Гайсә:

– Телсез һәм чукрак рух! Мин сиңа боерамын: чык аңардан һәм моннан ары һичкайчан керәсе булма! – дип әмер бирде.

26Явыз рух, малайны дер калтыратып, үкерә-үкерә аңардан чыгып китте. Малай исә мәет сыман ята бирде; бик күпләр үзара, малай үлде, дип сөйләште+. 27Әмма Гайсә, кулыннан тотып, малайны торгызды, һәм ул аягына басты+.

28Гайсә, өйгә кереп шәкертләре белән ялгызы гына калгач, тегеләр Аңардан:

– Ни өчен без аны куып чыгара алмадык? – дип сорадылар.

29– Мондый җеннәрне бары тик дога белән генә куып чыгарып була, – дип җавап бирде Гайсә.

30-31•Шуннан алар, ул җирләрдән китеп, Гәлиләя төбәге аша үттеләр. Шәкертләренә гыйлем бирү белән мәшгуль Гайсә Үзенең бу якларга килүе турында һичкемнең белүен теләмәде. Ул аларга:

– Адәм Углын кешеләр кулына тотып бирерләр, һәм алар Аны үтерерләр, әмма өч көннән Ул үледән терелер, – дип сөйләде+.

32Шәкертләре Гайсә әйткәннәрне аңламадылар, әмма Аңардан сорарга курыктылар+.

Кем бөегрәк?

33•Алар Кәпәрнаумга әйләнеп килделәр. Өйгә керүгә, Гайсә алардан:

– Юлда сез нәрсә хакында бәхәсләшеп бардыгыз? – дип сорады+.

34Алар дәшмәделәр, чөнки, арада кайсыбыз бөегрәк, дип бәхәсләшкән иделәр. 35Гайсә утырды да, унике шәкертен янына чакырып:

– Беренче булырга теләгән кеше иң соңгысы һәм барысының да хезмәтчесе булсын, – диде+.

36Шунда Гайсә, урталарына бер баланы бастырып, кочаклап алды һәм шәкертләренә әйтте:+

37– Шушындый балаларның берсен Минем хакка күңеле белән кабул иткән кеше Мине кабул итә, ә Мине кабул итүче Мине генә түгел, бәлки Мине Җибәрүчене кабул итә дигән сүз+.

Безгә каршы булмаган кеше безнең яклы

38– Остаз, – диде Яхъя, – без бер кешенең, Синең исемне әйтеп, җеннәрне куып чыгаруын күрдек. Безгә ияреп йөрмәгәнгә, без аны бу эшеннән тыйдык+.

39Гайсә, аларга җавап биреп:

– Тыймагыз аны. Минем исемем хакына кодрәтле эшләр кылган кеше Минем хакта начар сүз сөйләмәс, – диде. – 40Безгә каршы булмаса, димәк, ул безнең яклы!+
41Хак сүз әйтәм сезгә: Мәсих тарафдары булган өчен, кемдер сезгә бер чынаяк су эчерсә, ул кеше әҗерсез калмаячак!+

42Ә инде Миңа иман итүче шушы кечкенә кешеләрнең берәрсен юлдан яздыручыны, муенына тегермән ташы асып, диңгезгә ташласалар, аның өчен яхшырак булыр иде+. 43Әгәр сине кулың вәсвәсәгә салса, аны чабып ташла! Ике кулың сау килеш җәһәннәмгә, сүнмәс утка барып кергәнче, бер куллы булып тормышка керүең яхшырак. [+
44][*]
45Әгәр сине аягың вәсвәсәгә салса, аны чабып ташла! Ике аягың сау килеш җәһәннәмгә барып кергәнче, бер аяклы булып тормышка керүең яхшырак. [ 46][*]
47-48Әгәр сине күзең вәсвәсәгә салса, аны йолкып ташла! «Кешеләрне бертуктаусыз кортлар кимереп һәм һич сүнмичә уты янып торган»[*] җәһәннәмгә ике күзең сау килеш барып кергәнче, бер күзле булып Аллаһы Патшалыгына керүең яхшырак+.

49Һәркем ут белән сыналыр[*].

50Тоз – яхшы нәрсә. Әмма ул үзенең тәмен җуйса, аңа ничек итеп тәм кайтарасың? Тоз сезнең үзегездә булсын! Һәм бер-берегез белән тату яшәгез+.

10

Гайсәнең аерылышу турындагы сүзләре

10^1•Гайсә, ул яклардан китеп, Яһүдиягә һәм Үрдүн аръягындагы җирләргә юнәлде. Аның янына янә күп халык җыелып, Ул, гадәтенчә, аларга гыйлем бирде.

2Гайсә янына фарисейлар килделәр һәм, Аны сынарга теләп:

– Ир кешегә хатынын аерып җибәрергә Канун рөхсәт итәме? – дип сорадылар.

3– Муса сезгә нәрсә эшләргә кушты соң? – диде Гайсә.

4– Муса әйтүенчә, ир кеше, хатынына талак хаты язып биреп, аны аерып җибәрә ала, – дип җаваплады алар+.

5– Ул сезгә шундый әмерне күңелләрегез каты булганга язган, – диде Гайсә. 6– Әмма башта ук, һәммә нәрсәне бар кылганда, Аллаһы «аларны ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты[*]+. 7Шуңа күрә ир кеше, атасын һәм анасын калдырып, хатынына кушылыр,+
8һәм алар икесе бер тән булыр»[*]. Димәк, алар инде ике кеше түгел, ә бербөтен. 9Аллаһы кушканны кеше аермасын+.

10Өйдә шәкертләре бу хакта Гайсәдән кабат сорадылар.

11– Ир кеше, хатыны белән аерылышып, башкага өйләнә икән, беренче хатыны алдында зина кыла дигән сүз, – диде Гайсә. – 12Шулай ук хатын кеше дә, иреннән аерылып, башкага кияүгә чыкса, зина кыла, димәк+.

Гайсәнең балаларны фатихалавы

13•Балаларга орынып Үз фатихасын күндерсен өчен, кешеләр Гайсә янына балаларын алып килә, әмма шәкертләр әлеге кешеләрне шелтәли иделәр. 14Моны күреп, Гайсәнең ачуы килде, һәм шәкертләренә Ул:

– Балаларга Минем янга килергә ирек бирегез, комачауламагыз аларга, чөнки Аллаһы Патшалыгы әнә шундыйларныкы, – диде. – 15Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгын балалар кебек кабул итмәгән кеше анда кермәячәк+.

16Һәм Ул, балаларны кочаклап, аларга кулы белән орынды, Үзенең фатихасын күндерде+.

Гайсә һәм бер бай

17•Гайсә юлга чыкканда, каршына бер кеше, йөгереп килеп, тезләренә егылды да:

– Игелекле Остаз, мәңгелек тормышка ия булыр өчен, миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады+.

18– Нигә син Мине игелекле дип атыйсың? – диде Гайсә. – Аллаһыдан башка һичкем игелекле түгел+. 19Аның әмерләрен син беләсең: кеше үтермә, зина кылма, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, алдашма, атаң белән анаңны хөрмәт ит[*]+.

20– Остаз, мин боларның барысын яшьтән үтәп киләм, – дип җавап бирде тегесе+.

21Гайсә аңа карап куйды, һәм әлеге кеше Аның күңеленә хуш килде. Шуннан Гайсә аңа:

– Сиңа бер генә нәрсә җитми: бар да, булган һәммә нәрсәңне сатып, фәкыйрьләргә өләш. Шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил һәм Миңа ияр, – диде+.

22Бу сүзләрне ишетеп, егет борчуга төште һәм китеп барды. Чөнки ул бик бай иде.

23Гайсә исә, әйләнә-тирәсенә күз ташлап, шәкертләренә:

– Байлыгы булганнарга Аллаһы Патшалыгына керү ничек кыен! – диде+.

24Аның бу сүзләре шәкертләрне бик тә гаҗәпләндерде. Әмма Гайсә янә:

– Дусларым! Аллаһы Патшалыгына керү ничек кыен! – дип кабатлады. – 25Бай кешегә Аллаһы Патшалыгына керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк.

26Алар, гаҗәпләнеп, үзара:

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң?! – дип сөйләштеләр.

27Аларга карап, Гайсә:

– Кешеләр өчен мөмкин булмастай эш бу, моны Аллаһы гына эшли ала. Ул булдыра алмастай нәрсә юк, – диде+.

28Шуннан соң Петер:

– Менә без, бөтен нәрсәбезне калдырып, Сиңа иярдек, – диде+.

29– Хак сүз әйтәм сезгә: йортын яки агай-энеләрен, апа-сеңелләрен, ата-анасын, балаларын йә булмаса басуларын Минем хакка һәм Яхшы хәбәр хакына калдырган һәркем+
30бу дөньяда йөз тапкырга артыграк күләмдә йортлар, агай-энеләр, апа-сеңелләр, аналар, балалар, басулар һәм, әлбәттә инде, эзәрлекләүләр дә алачак. Ә киләчәк дөньяда мәңгелек тормышка ия булачак+. 31Әмма беренчеләрнең күбесе соңгылар булыр, соңгылар исә беренчегә чыгар+.

Гайсәнең янә Үз үлеме хакындагы сүзләрне кабатлавы

32•Алар Иерусалимгә карап юл алдылар. Иң алдан – Гайсә, Аның артыннан – шомланып калган шәкертләре, алар эзеннән куркынган юлдашлары атлады. Гайсә, унике шәкертен читкә чакырып алып, Үзе белән нәрсәләр буласын сөйли башлады:

33– Без Иерусалимгә барабыз. Адәм Углын анда баш руханилар һәм канун белгечләре кулына тотып бирерләр, ә алар Аны, үлемгә хөкем итеп, мәҗүсиләр кулына тапшырырлар. 34Мәҗүсиләр исә, мыскыллап, Аңа төкерерләр, Аны камчы белән суктырырлар, аннары үтерерләр. Әмма өч көн үтүгә, Ул үледән терелер+.

Гайсә һәм Зебедәй угыллары

35•Гайсә янына Зебедәй угыллары Ягъкуб белән Яхъя килеп:

– Остаз, без сораганны үтәсәң иде, – диделәр+.

36– Сезнең өчен Мин нәрсә эшләргә тиеш? – дип сорады Ул.

37Алар:

– Син дан-дәрәҗәгә ирешкәч, янәшәңә утырырга рөхсәт итсәң иде: беребезгә – уң, икенчебезгә сул ягыңа, – дип җавап бирделәр+.

38– Сез нәрсә сораганыгызны аңламыйсыз, – диде аларга Гайсә. – Мин эчәсе касәдән эчә яки Мин кичерәсе «чумдыру»ны кичерә алырсызмы соң+?

39– Алырбыз, – дип җавап бирде алар.

Шуннан Гайсә:

– Сез Мин эчәсе касәдән эчәрсез, Мин кичерәсе «чумдыру»ны кичерерсез+. 40Ә менә уң яки сул ягымда утырырга рөхсәт бирү-бирмәү Минем ихтыярымда түгел. Ул урыннар кемнәргә тәгаенләнсә, шуларныкы булыр, – диде.

41Бу хакта ишеткәч, калган ун шәкертнең Ягъкуб белән Яхъяга ачуы чыкты. 42Әмма Гайсә, аларны чакырып алып, болай диде:

– Сез беләсез: халык җитәкчеләре дип исәпләнүчеләр халыклар өстеннән хакимлек кыла, халык түрәләре дә алар белән идарә итә. 43Ләкин сездә алай булмасын: арагызда бөек булырга теләүче – башкаларга хезмәтче,+
44һәм арагызда беренче булырга теләүче барыгыз өчен дә кол булсын. 45Адәм Углы да бит Үзенә хезмәт итсеннәр өчен дип түгел, ә бәлки Үзе хезмәт итәр һәм күпләрне йолып алыр өчен, Үзенең гомерен бирергә дип килде+.

Гайсәнең сукыр Бартимәйне савыктыруы

46•Алар Әрихә шәһәренә килеп җиттеләр. Соңрак, Гайсә үзенең шәкертләре һәм күп санлы халык белән Әрихәдән чыгып барганда, юл читендә сукыр Бартимәй (ягъни, Тимәй углы) теләнеп утыра иде+. 47Ул, насаралы Гайсәнең үтеп баруы хакында ишетеп, кычкырып җибәрде:

– Давыт Углы Гайсә! Кызган мине!+

48Кешеләр аны тыймакчы булды, әмма сукыр адәм тагын да катырак кычкырырга тотынды:

– Давыт Углы, кызган мине!

49Гайсә, барган җиреннән туктап:

– Чакырыгыз аны! – диде.

– Кузгал әйдә, сине чакыра, – дип, сукырны дәштеләр.

50Бартимәй, өс киемен салып ташлап, сикереп торды да Гайсә янына йөгереп килде.

51– Син миннән нәрсә көтәсең? – дип сорады аңардан Гайсә.

– Остаз, күзләрем күрсә иде! – диде сукыр адәм.

52– Бар, сине ышануың савыктырды, – диде Гайсә.

Теге адәм шундук күрә башлады һәм Гайсәгә ияреп китте+.

11

Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе

11^1•Иерусалимгә якынлашып, Зәйтүн-тау итәгендәге Бәйт-Фәги һәм Бәйт-Әния авылларына җиткәндә, Гайсә ике шәкертен чакырып алды да+
2аларга:

– Каршыгыздагы авылга барыгыз. Анда керү белән моңарчы һичкем атланмаган, бәйдәге яшь ишәкне күрерсез. Аны бәйдән ычкындырыгыз да монда алып килегез, – диде. – 3Әгәр берәрсе: «Ник алай эшлисез?» – дип сораса, сез: «Ишәк безнең Хуҗага кирәк, Ул аны тиздән кире кайтарыр», – дип җавап бирегез.

4Алар, китеп, тыкрыкта ишек янына бәйләп куелган яшь ишәкне күрделәр дә чишә башладылар. 5Шул тирәдә басып торган кешеләр алардан:

– Нәрсә эшлисез сез? Ни өчен ишәкне бәйдән ычкындырасыз? – дип сорадылар.

6Әмма Гайсә кушканча җавап кайтаргач, аларны тоткарламадылар. 7Ишәкне Гайсә янына китереп, өс киемнәрен хайванның сыртына салдылар, һәм Гайсә ишәккә менеп атланды. 8Халыкның күбесе юлга өс киемен җәйде, башкалар исә кырда үсеп утырган агач ботакларын кисеп түшәде+. 9Алда баручылар да, арттагылар да:

«Һошанна![*]

Раббы исеменнән Килүче мөбарәктер![*]

10Атабыз Давытның якынлашып килгән патшалыгы мөбарәк!

Югарыда, күкләрдә һошанна!» – дип кычкырды+.

11Иерусалимгә керүгә, Гайсә Аллаһы йортына юнәлде. Һәммә нәрсәне күздән кичергәнче, кич җитте, һәм Гайсә унике шәкерте белән Бәйт-Әниягә әйләнеп кайтты.

Аллаһы йорты – дога кылу урыны

12•Иртәгесе көнне Бәйт-Әниядән чыкканда, Гайсә ачыгып киткән кебек булды+. 13Еракта куе яфраклы инҗир агачы күреп, Ул, җимеше булмасмы дип, агач янына килде, әмма анда яфрактан башка берни күренмәде: җимеш өлгерергә әле иртә иде+. 14Инҗир агачына Гайсә:

– Моннан ары җимешеңне мәңге беркем ашамасын! – диде.

Шәкертләре исә моны ишетеп тордылар.

15•Менә алар Иерусалимгә килеп җиттеләр. Аллаһы йортына керүгә, Гайсә андагы сатучыларны һәм сатып алучыларны куып чыгара башлады, акча алмаштыручыларның өстәлләрен һәм күгәрчен сатучыларның утыргычларын аударып ташлады;+
16Аллаһы йортының ишегалды аша нәрсәдер күтәреп узучыларны да тыйды. 17Аннары Гайсә, халыкка гыйлем биреп:

– Изге язмада: «Минем Йортым барча халыклар өчен дога кылу йорты дип аталыр»[*], – дип әйтелмәгәнмени? Ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндергәнсез![*] – диде+.

18Баш руханилар һәм канун белгечләре бу хакта ишеткәч, Гайсәне һәлак итү әмәлен эзләргә тотындылар. Чөнки бар халык Аның гыйлем бирүен таң калып тыңлаганга, алар Аңардан курка иделәр+.

19Кич җиткәч, Гайсә шәкертләре белән шәһәрдән китте+.

Корыган инҗир агачы

20•Иртәгесен инҗир агачы яныннан үтеп барганда, алар агачның очыннан алып тамырына тикле корыган булуын күрделәр. 21Петер исә, кичә нәрсә булганын исенә төшереп, Гайсәгә:

– Остаз! Кара әле, Син каргаган инҗир агачы корып төшкән бит! – диде.

22Аларга җавап итеп, Гайсә:

– Аллаһыга ышаныгыз! – диде. – 23Хак сүз әйтәм сезгә: әгәр кем дә булса шушы тауга: «Күтәрел дә диңгезгә ташлан!» – дип әйтсә һәм күңеленнән һич шикләнмичә әйткән сүзләренең үтәләсенә ышанса, нәкъ шулай булыр да+. 24Шуңа күрә Мин сезгә әйтәм: дога кылып Аллаһыдан нәрсә генә сорасагыз да, аны инде алдым дип ышаныгыз – һәм сез аны алырсыз!+
25Шулай ук дога кылып торган чакта да берәрсенә үпкәгез булса, Күктәге Атагыз гаеп эшләрегезне кичерсен өчен, үзегез дә һәммә кешене кичерегез. [+
26][*]

Гайсәгә мондый вәкаләтне кем биргән?

27•Алар янә Иерусалимгә килделәр. Гайсә Аллаһы йортының ишегалды буйлап йөргән чакта, янына баш руханилар, канун белгечләре һәм өлкәннәр килделәр.

28– Мондый эшләр башкарырга Синең нинди хокукың бар? Боларны эшләргә Сиңа кем вәкаләт бирде? – дип сорады алар+.

29– Мин сезгә бер сорау бирәм, – диде Гайсә. – Әгәр сез җавап бирсәгез, Мин дә бу гамәлләрне нинди вәкаләт белән эшләвемне әйтермен. 30Суга чумдыру хокукы Яхъяга күктән бирелгәнме, әллә кешеләрдәнме? Җавап бирегез!+

31Алар үзара:

– Әгәр: «Күктән», – дип әйтсәк, Ул: «Ә ни өчен сез аңа ышанмадыгыз?» – дип сорар+. 32«Кешеләрдән», – дип әйтергәме әллә? – дип фикерләштеләр.

Бар халык Яхъяны пәйгамбәр дип исәпләгәнгә күрә, алар, халыктан куркып:+

33– Белмибез, – дип җавап кайтардылар.

– Алай булгач, Мин дә сезгә бу эшләрне нинди вәкаләт белән башкаруымны әйтмим, – дип җавап бирде Гайсә.

12

Йөзем үстерүче явызлар хакында гыйбрәтле хикәя

12^1•Шуннан Гайсә аларга гыйбрәтле хикәяләр сөйли башлады:

– Бер кеше йөзем бакчасы утырткан, аны койма белән әйләндереп алган, йөзем изү өчен махсус чокыр әзерләгән. Бакчаны саклар өчен манара төзегән дә, йөзем үстерүчеләргә бакчасын куллану өчен биреп, чит якларга китеп барган+. 2Уңыш җыяр вакыт җиткәч, йөзем бакчасыннан үз өлешен алырга дип, хезмәтчесен озаткан. 3Ә тегеләр аны тотып кыйнаганнар һәм буш кул белән кайтарып җибәргәннәр. 4Бакча хуҗасы икенче хезмәтчесен юллаган. Ләкин аны, башын җәрәхәтләп, мыскыл итеп җибәргәннәр. 5Хуҗа кеше янә бер хезмәтчесен юллаган – анысын үтергәннәр. Башкаларын да җибәреп караган: кайсын кыйнаганнар, кайсын үтергәннәр+. 6Ахыр чиктә аның бер генә кешесе – сөекле углы калган. Шуннан әлеге хуҗа: «Углыма алар хөрмәт күрсәтерләр», – дип уйлап, аны озаткан+. 7Әмма йөзем үстерүчеләр үзара: «Варис бит бу! Әйдәгез, үтерик аны, һәм аңа каласы мирас милке безнеке булыр», – дип сөйләшкәннәр дә+
8хуҗаның углын тотып алып үтергәннәр һәм йөзем бакчасыннан чыгарып ташлаганнар+.

9Инде йөзем бакчасының хуҗасы нәрсә эшләр? Ул, әйләнеп кайтып, йөзем үстерүчеләрне үтерер һәм йөзем бакчасын башкаларга бирер+. 10-11Изге язмада:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде.
Раббы тарафыннан кылынды бу,
һәм безнең күзләр өчен бу могҗизадыр»[*], –

дигәнне әллә сез укымадыгызмы+?

12Гайсә сөйләгән гыйбрәтле хикәянең үзләре турында икәнен аңлап, яһүдиләрнең башлыклары Аны кулга алырга теләгән иде дә, халыктан курка калды. Шуңа күрә алар Аны калдырып китеп барды+.

Кайсарга салым түләү турында

13•Аннан соң Гайсә янына, Ул берәр гаеп сүз әйтмәсме дип, фарисейларны һәм Һируд тарафдарларын җибәрделәр+. 14Алар, Аның янына килеп:

– Остаз! Синең туры сүзле булуыңны беләбез. Син берәүгә дә ярарга тырышмыйсың, чөнки кемнең кем булуы Сиңа мөһим түгел. Син хакыйкать кушканча Аллаһы юлына өйрәтәсең. Әйт әле, кайсарга салым түләргә рөхсәт ителәме, юкмы? Салым түләргәме безгә, юкмы? – диде+.

15Аларның икейөзлелеген белгәнгә, Гайсә:

– Нәрсәгә дип сыныйсыз сез Мине? Бер динарлык тәңкә күрсәтегез әле, – диде+.

16Аңа тәңкә алып килеп бирделәр, һәм Гайсә алардан:

– Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – дип сорады.

– Кайсарныкы, – дип җавап бирде алар.

17Шуннан Гайсә:

– Кайсарныкын – кайсарга, ә Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде.

Аның бу җавабына тегеләр таң калды+.

Үледән терелү турында сорау

18•Гайсә янына үлеләрнең терелүен инкяр итүче саддукейлар килеп, Аңардан менә нәрсә хакында сорадылар:+

19– Остаз! Канунда Муса безгә: «Әгәр берәүнең ир туганы, ата булу бәхетенә ирешмичә үлеп китеп, аның хатыны калса, бу тол хатынны кардәше үзенә алсын һәм үлгән бертуган кардәшенең нәселен дәвам итсен»[*], – дип язган+. 20Бертуган җиде ир кардәш булган. Беренчесе өйләнгән һәм бала калдырмыйча үлеп киткән. 21Аның хатынын икенче туганы үзенә алган, ләкин бала калдырмыйча үлеп киткән. Өченчесе белән дә нәкъ шулай булган. 22Җиде агай-эне арасында берсе дә нәсел варисын калдыра алмаган. Барысыннан соң хатын үзе дә үлеп киткән. 23Үлеләр терелгән вакытта, ул кайсысының хатыны булачак? Җидесе дә аның ире булган бит!

24– Сез ялгышасыз. Ни өчен дисәгез, Изге язманы һәм Аллаһы кодрәтен белмисез, – диде аларга Гайсә. – 25Үледән терелгәннәр өйләнмәсләр дә, кияүгә дә чыкмаслар. Алар күктәге фәрештәләр сыман булырлар. 26Ә инде үлгәннәрнең терелүе мәсьәләсенә килгәндә, Муса китабындагы хикәядә Аллаһының янып торган күгән куагы арасыннан: «Мин – Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы»[*], – дип әйткән сүзләрен укымадыгызмыни+? 27Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, Ул тереләрнеке. Сез бик тә ялгышасыз.

Иң мөһим әмер

28•Аларның бәхәсен ишетеп һәм Гайсәнең аларга яхшы итеп җавап бирүен күреп, канун белгечләреннән берсе Аның янына килде дә:

– Әмерләрнең кайсысы мөһимрәк? – дип сорады.

29– Иң мөһим әмер шушыдыр, – дип җавап бирде Гайсә: – «Тыңла, Исраил халкы! Раббы Аллабыз – бердәнбер Раббы! 30Раббы Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның, бөтен акылың белән һәм бар көчеңә ярат»[*]+. 31Ә менә икенчесе: «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*]. Бу әмерләрдән дә мөһимрәге юк+.

32– Яхшы әйттең, Остаз, – диде канун белгече, – «Аллаһы бердәнбер һәм Аннан башка илаһ юк», – дип, Син дөрес әйтәсең+. 33«Аны бөтен йөрәгең, бөтен акылың белән һәм бар көчеңә ярату» һәм «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярату» барлык яндыру корбаннарыннан һәм башка төр корбаннардан мөһимрәк+.

34Аның акыллы җавабын ишетеп, Гайсә:

– Син Аллаһы Патшалыгыннан ерак түгелсең, – диде.

Шуннан соң инде бер кеше дә Гайсәдән нәрсәдер сорарга батырчылык итмәде+.

«Мәсих – Давыт Углымы?»

35•Аллаһы йортында гыйлем биргәндә, Гайсә әйтте:

– Ни өчен канун белгечләре, Мәсих Ул – Давыт Углы, дип әйтә ала+? 36Изге Рух белән илһамланган Давыт та бит болай дигән:

«Раббы минем Хакимемә:

„Дошманнарыңны Синең аяк астына түндергәнче,

Минем уң ягымда утыр“, – ди»[*]+.

37Давыт үзе Мәсихне «Хакимем» дип атый. Алай икән, ничек итеп Мәсих аның Углы була ала?

Җыелган бар халык Аны рәхәтләнеп тыңлады+. 38-39•Халыкка гыйлем биреп, Гайсә:

– Канун белгечләреннән сакланыгыз, – диде. – Алар озын киемнән йөрүне, мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләгәнне, гыйбадәтханәләрдә дәрәҗәле урыннарда, мәҗлесләрдә иң түрдә утыруны яраталар+. 40Алар, хәйләләп, тол хатыннарның йортларын үзләренә алалар, кешеләр күрсен дип, озак итеп дога кылалар. Андыйларны иң каты хөкем көтә!

Тол хатынның бүләге

41•Гайсә, сәдака сандыгы янына утырып, халыкның акча салуын күзәтеп торды. Байларның күбесе акчаны мулдан салды+. 42Шунда бер фәкыйрь тол хатын, килеп, ике данә вак акча[*] (бер кодрант) салды. 43Гайсә, шәкертләрен чакырып, аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: бу фәкыйрь тол хатын акчаны барысына караганда күбрәк салды. 44Сәдака сандыгына акча салучыларның барысы да үзеннән артканын салды, ә ул, фәкыйрь була торып, бар акчасын, яшәү өчен кирәк булганның бөтенесен салды, – дип әйтте+.

13

Ахыр заман билгеләре

13^1•Аллаһы йортыннан чыгып барганда, шәкертләрнең берсе Гайсәгә:

– Остаз! Кара әле, нинди зур ташлар, нинди матур биналар! – диде.

2– Син шушы зур биналарны күреп таң калдыңмы? – диде Гайсә. – Монда таш өстендә таш калмаячак, бар нәрсә җимереләчәк!+

3Гайсә Зәйтүн тавында Аллаһы йорты каршында утырган чакта, Петер, Ягъкуб, Яхъя һәм Әндри, Аның белән ялгызлары гына калгач, Аңардан:

4– Әйт әле безгә: ул хәлләр кайчан булыр, аларның тиздән гамәлгә ашачагын нинди билге-ишарә аша белербез? – дип сорадылар.

5Гайсә аларга болай дип сүзен башлады:

– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне!+
6Күпләр, килеп, үзләрен Минем исем белән атарлар һәм: «Мин – Ул», – дип әйтеп, байтак кешене алдарлар+. 7Якындагы сугыш авазын һәм ерактагы сугышлар хакында ишеткәндә курыкмагыз: шулай булырга тиеш. Әмма моның белән генә бетмәс әле:+
8халык – халыкка, патшалык патшалыкка каршы чыгар, төрле урыннарда җир тетрәүләр, ачлык булыр. Болар – тулгак газапларының башы гына+.

9Сез исә әзер булып торыгыз: сезне, мәхкәмәләргә тапшырып, хөкем итәрләр һәм гыйбадәтханәләрдә кыйнарлар. Минем хакка сез, патшалар һәм идарәчеләр каршына килеп басып, шаһитлык бирерсез+. 10Әмма аңарчы бар халыкларга Яхшы хәбәр килеп ирешергә тиеш+. 11Үзегезне хөкемгә алып барганда, нәрсә сөйләрбез, дип хафаланмагыз: шул сәгатьтә үзегезгә нәрсә хәбәр ителсә, шуны сөйләрсез, чөнки сез үзегез түгел, сезнең өчен Изге Рух сөйләр+. 12Кардәш – кардәшен, ата үзенең баласын үлемгә тапшырыр, ә балалар, ата-аналарына каршы чыгып, аларны үтертер+. 13Минем аркада барысы да сезгә нәфрәт белән карар. Әмма ахырга кадәр чыдаган кеше котылыр+.

14•Сез «ташландык хәлгә китерүче нәҗес нәрсәнең» тиешсез урында торуын[*] күрерсез (бу сүзләрне укыган кеше аңласын). Шулвакыт Яһүдия җирендәгеләр тауларга качсын+. 15Өй түбәсендә булганнар, әйберләрен алыр өчен, өйгә төшеп тормасыннар,+
16кырда булганнар өс киемен алырга өйләренә кайтмасыннар. 17Ул көннәрдә авырлы булган һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы!+
18Бу хәлләр кыш көненә туры килмәсен дип, дога кылыгыз. 19Ул көннәрдә дөнья яралганнан, Аллаһы дөньяны яратканнан бирле булмаган һәм киләчәктә дә булмаячак афәт килер+. 20Әгәр Раббы шул көннәрне кыскартмаса, һичкем исән калмас иде. Әмма Үзе сайлаган кешеләр хакына Раббы ул көннәрне кыскартты+.

21Әгәр сезгә шул вакытта: «Кара, Мәсих менә монда!» яки «Ул анда!» – дип әйтсәләр, ышанмагыз!+
22Чөнки ялган мәсихләр вә ялган пәйгамбәрләр килер; алар, Аллаһы тарафыннан сайланганнарны алдамакчы булып, галәмәтләр һәм могҗизалар күрсәтер+. 23Әмма сез сак булыгыз: барысы хакында Мин сезгә алдан әйтеп куйдым+.

24•Ул көннәрдә, шул афәттән соң,

«кояш каралыр,
ай яктыртмас,+
25йолдызлар күктән коелып,
күк җисемнәре тетрәнер»[*],+

26шул чагында бөек кодрәт вә дан белән болытлар эчендә килүче Адәм Углын[*] күрерләр;+
27Ул, фәрештәләрен җибәреп, дөньяның дүрт тарафыннан – җир читеннән башлап күк читенә кадәр Үзе сайлаганнарны җыеп алыр+.

28•Менә инҗир агачына күз салыйк: бөреләре бүртеп, яфрак яра башласа, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 29Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә, белеп торыгыз: ул вакыт якын[*], инде ишек төбендә! 30Хак сүз әйтәм сезгә: болар һәммәсе гамәлгә ашканчы, бүгенге буын әле юкка чыкмас+. 31Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас+.

Көне һәм сәгате билгесез

32•Ул көннең һәм сәгатьнең кайчан җитәсен һичкем белми: күктәге фәрештәләр дә, Угыл да. Бу турыда бары тик Ата гына белә+. 33Карагыз аны, уяу булыгыз! Вакыты кайчан җитәсен сез белмисез+. 34Сәфәр чыкканда, кеше, үзенең йортын хезмәтчеләренә калдырып, аларның һәркайсына аерым эш куша, капка сакчысына уяу булырга боера+. 35Шуңа күрә уяу булыгыз! Йорт хуҗасының кайчан әйләнеп кайтасын белмисез бит: кичтәнме, төн уртасындамы, тәүге әтәч кычкыргандамы, әллә иртәнме+. 36Көтмәгәндә хуҗагыз кайтып керә калса да, карагыз аны, сезне йоклап яткан хәлдә күрмәсен!+
37Сезгә әйткән бу сүзләрне Мин бар кешегә кабатлыйм: уяу булыгыз!

14

Бәйт-Әниядә Гайсәнең башына хуш исле май сөртү

14^1•Ике көннән Котылу һәм Төче күмәч бәйрәме иде. Баш руханилар һәм канун белгечләре Гайсәне хәйлә белән кулга алырга һәм үтерергә җай эзләделәр+. 2«Бәйрәм вакытында ярамас, халык арасында чуалыш башланырга мөмкин», – диде алар.

3•Гайсә Бәйт-Әниядә махаулы Шимунның өендә ашап утыра иде. Шулвакыт бер хатын алебастр[*] савытка салынган кыйммәтле, саф вә хуш исле нард[*] мае алып килде һәм, савытны ватып, майны Аның башына койды+. 4Кайберәүләр, ачуланып, үзара:

– Нигә майны алай әрәм итәргә? 5Аны өч йөз динардан артыграк бәягә сатып, акчасын фәкыйрьләргә өләшергә була иде бит! – диештеләр.

Алар шулай дип аны шелтәли бирделәр, 6әмма Гайсә:

– Куегыз, ник битәрлисез аны? Минем өчен изге эш эшләде ул, – диде. – 7Фәкыйрьләр бит һаман сезнең янда, һәм теләгән вакытта сез аларга игелек кыла аласыз, ә менә Мин һәрвакыт сезнең белән булмам+. 8Ул үзе булдыра алганны эшләде: тәнемне, майлап, күмәр өчен алдан ук әзерләде+. 9Хак сүз әйтәм сезгә: җир йөзенең Яхшы хәбәр килеп ирешкән һәр почмагында, бу хатынны искә алып, аның нәрсә эшләве хакында сөйләячәкләр+.

Яһүдәнең Гайсәгә хыянәт итүе

10•Шунда унике шәкертнең берсе, Яһүдә Искариот исемлесе, Гайсәгә хыянәт итәргә ниятләп, баш руханилар янына килде+. 11Аның ни өчен килүен ишеткәч, тегеләр, шатланышып, аңа акча вәгъдә иттеләр. Шуннан соң Яһүдә, руханилар кулына Гайсәне тапшырыр өчен, җай чыкканны көтеп йөри башлады.

Гайсәнең Котылу бәйрәме ризыгын соңгы тапкыр ашавы

12•Төче күмәч бәйрәменең беренче көнендә, Котылу бәйрәме хөрмәтенә бәрән чала торган көндә, шәкертләре Гайсәдән:

– Котылу бәйрәме хөрмәтенә табынны Сиңа кайда әзерләргә? – дип сорадылар+.

13Ул, ике шәкертен озатып, аларга әйтте:

– Шәһәргә барыгыз, анда су чүлмәге күтәреп кайтучы бер кешене очратырсыз. Аның артыннан ияреп барыгыз да 14ул кергән өйнең хуҗасына: «Остаз синнән: „Шәкертләрем белән Котылу бәйрәме ашын кайсы бүлмәдә ашыйк?“ – дип сорый», – дип әйтегез. 15Ул сезгә бәйрәм өчен әзерләнгән, өске каттагы җыештырылган зур бүлмәне күрсәтер; безгә табынны әнә шунда әзерләгез.

16Шәкертләре шәһәргә киттеләр, һәм барысы да Гайсә әйткәнчә килеп чыкты; аннары алар бәйрәм табыны әзерләделәр.

17Кич җиткәч, унике шәкерте белән бергә Гайсә килде. 18Алар ашап утырганда, Гайсә:

– Хак сүз әйтәм сезгә: арагыздан берәү, Минем белән бергә ашап утыручы, Миңа хыянәт итәчәк, – диде+.

19Шәкертләре, хафага төшеп, берсе артыннан икенчесе:

– Мин түгелдер бит? – дип, Аңардан сорый башлады.

20Ул аларга:

– Минем белән бер савытка икмәк манучы унике шәкертнең берсе ул, – дип җавап бирде. 21Дөрес, Изге язмада әйтелгәнчә, Адәм Углы китә, ләкин Адәм Углына хыянәт иткән кешегә ни кайгы! Ул кеше бөтенләй тумаса, аның өчен яхшырак булыр иде!+

22•Ашап утырганда, Гайсә икмәк алды, шөкрана кылып сындырды да шәкертләренә бирде.

– Алыгыз, бу – Минем тәнемдер, – диде Ул+.

23Аннары касәне алды һәм, шөкрана кылып, шәкертләренә сузды. Барысы да касәдән эчтеләр.

24– Бу – күпләр өчен түгелә торган Минем канымдыр. Бу кан Аллаһы килешүен раслый, – диде Гайсә. –+
25Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгында яңа шәраб эчәр көн җитми торып, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен.

26Мәдхия җырлаганнан соң, алар Зәйтүн тавына киттеләр+.

27•– Изге язмада:

«Көтүчене сугып егармын,
һәм сарыклар таралышыр»[*], –

дип язылганча, сез барыгыз да Миннән баш тартырсыз, – диде аларга Гайсә. –+
28Әмма үледән терелгәннән соң, Мин сездән алда Гәлиләягә бара торырмын+.

29– Синнән һәммәсе баш тартканда да, мин баш тартмам, – дип каршы төште Аңа Петер.

30– Хак сүз әйтәм сиңа: бүген төнлә әтәч ике тапкыр кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең, – диде аңа Гайсә.

31Әмма Петер:

– Синең белән бергә үләргә туры килсә дә, мин Синнән һичкайчан ваз кичмәячәкмен! – дип үзенекен тәкрарлады.

Башкалар да шулай диештеләр.

Гайсәнең Гетсимәни бакчасында дога кылуы

32•Алар Гетсимәни дип аталган урынга килделәр. Шәкертләренә:

– Мин дога кылганчы, шушында утырып торыгыз, – дип, Гайсә 33Үзе белән Петер, Ягъкуб һәм Яхъяны ияртеп алып китте. Аның күңелен шом, газап биләп алды+.

34– Йөрәгемне үлем сагышы басты, – диде Ул аларга. – Мине шушында көтеп торыгыз, уяу булыгыз!+

35Гайсә читкәрәк китте дә җиргә йөзтүбән капланып, әгәр мөмкин булса, бу авыр вакыт Мине читләтеп үтсә иде, дип дога кылды+.

36– И газиз Атам![*] Синең һәммә нәрсәгә кодрәтең җитә. Бу касәне Миңа эчертмәсәң иде. Ләкин Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын!+

37Гайсә әйләнеп килде һәм шәкертләренең йоклап ятуын күрде.

– Шимун, йоклап ятасыңмы? Бер сәгать тә уяу утыра алмадыңмы? – диде Ул Петергә. – 38Уяу булыгыз, вәсвәсәгә төшмәс өчен, дога кылыгыз! Рух көчле, ә тән зәгыйфьтер!+

39Гайсә янә читкә китте һәм, шул ук сүзләрне кабатлап, дога кылды. 40Әйләнеп килгәч, шәкертләренең йоклавын күрде – аларның күзләрен йокы баскан иде. Алар Гайсәгә нәрсә әйтергә дә белмәделәр.

41Өченче тапкыр әйләнеп килеп, Ул:

– Һаман йоклыйсызмы, ял итәсезме? Җиткәндер! – диде. – Сәгате сукты: Адәм Углын әнә гөнаһлылар кулына тапшыралар+. 42Торыгыз, киттек! Күрегез, Миңа хыянәт итүче килә.

Гайсәне кулга алу

43•Ул әле әйтеп тә бетермәде, унике шәкертнең берсе – Яһүдә килеп чыкты. Аның белән бергә, кылыч һәм чукмарларын күтәреп, баш руханилар, канун белгечләре, өлкәннәр җибәргән халык төркеме дә ияреп килгән иде+. 44Хыянәтче: «Мин кемне үпсәм, шул Гайсә булыр. Аны кулга алыгыз да ышанычлы сак астында озатыгыз», – дип, алар белән алдан сүз беркеткән иде.

45Яһүдә туп-туры Гайсә янына килде һәм:

– Остаз! – дип, Аны үбеп алды.

46Гайсәне шундук кулга алып, сак астына куйдылар. 47Янәшәдәгеләрнең берсе кылычын чыгарды да, олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның колагын чабып өзде+.

48– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! – диде Гайсә аларга. – 49Мин һәр көнне Аллаһы йортында сезнең алда гыйлем бирдем, һәм сез Мине кулга алмадыгыз. Хәер, Изге язмада нәрсә язылган булса, шулар гамәлгә ашсын!+

50Шулвакыт барлык шәкертләр Гайсәне калдырып качып киттеләр+.

51Шәрә тәненә җитен җәймә бөркәнгән бер егет аның артыннан иярде. Аны тотып алдылар, 52ләкин ул, җәймәсен тегеләр кулында калдырып, шәрә килеш качып китте.

Гайсә Югары киңәшмә каршында

53•Гайсәне олуг рухани янына алып килделәр. Баш руханилар, өлкәннәр һәм канун белгечләренең барысы да шунда җыелды. 54Петер исә, Гайсәдән арттарак калып, олуг руханиның ишегалдына кадәр Аның артыннан барды да, хезмәтчеләр арасына кереп утырып, учак янында җылына башлады. 55Ә баш руханилар һәм бөтен Югары киңәшмә Гайсәне үлем җәзасына хөкем итәр өчен, Аңа каршы шаһитлык эзләде, әмма гаепләрдәй һичнәрсә таба алмады. 56Күпләр Аңа каршы ялган шаһитлык бирделәр, әмма берсенең күрсәтмәсе икенчесенекенә туры килмәде+.

57Шулвакыт кайберәүләр, торып, Аңа каршы ялган шаһитлык бирделәр:

58– Без Аның «Мин, адәм кулы белән салынган шушы Аллаһы йортын җимереп, өч көн эчендә адәм кулы белән эшләнмәгән башкасын төзеячәкмен» дип әйткәнен ишеттек, – диде алар+.

59Әмма аларның бу күрсәтмәләре дә расланмады.

60Шуннан олуг рухани, торып, алга чыкты да Гайсәдән:

– Сиңа каршы әйтелгән сүзләргә берничек тә җавап бирмисеңме? – дип сорады+.

61Әмма Гайсә дәшмәде, нәрсә дип тә җавап бирмәде. Олуг рухани Аңардан янә сорады:

– Мәсих, шөһрәтле Аллаһының Углы Синме+?

62– Әйе, Мин, – дип җавап кайтарды Гайсә. –

«Сез Кодрәт Иясенең уң ягында

Адәм Углының утыруын
һәм күктәге болытлар белән бергә килүен күрерсез»[*]+.

63Шунда олуг рухани, өстендәге киемен ертып җибәреп:

– Тагын нинди шаһитлар кирәк безгә+? 64Көфер сүз сөйләвен сез үзегез ишеттегез! Бу хакта сез нәрсә уйлыйсыз? – диде.

Барысы да, Ул гаепле һәм үләргә тиеш, дигән карарга килде+.

65Кайберәүләр Аңа төкерә, Аның йөзен каплап, кыйнарга тотындылар.

– Пәйгамбәрлек кылып, кем сукканны әйт инде менә хәзер! – диде алар.

Аннары Аны сакчылар кыйный башлады+.

Петернең Гайсәдән ваз кичүе

66•Бу вакытны Петер аста, ишегалдында иде. Олуг руханиның хезмәтче кызларыннан берсе, килеп, 67учак янында җылынып утырган Петерне күреп алды һәм, аңа текәлеп карап:

– Син дә бит насаралы Гайсә белән идең, – диде.

68Әмма Петер:

– Мин берни белмим һәм синең нәрсә сөйләвеңне дә аңламыйм! – дип, аның сүзләрен инкяр итте.

Һәм тышка, алгы ишегалдына чыгып китте. [Шулвакыт әтәч кычкырды.][*]

69Хезмәтче кыз, аны янә күреп, ишегалдындагы кешеләргә икенче тапкыр:

– Бу кеше – аларның берсе, – диде.

70Петер янә кызның сүзләрен инкяр итте. Бераздан ишегалдындагылар:

– Ә син, чыннан да, аларның берсе бит. Син дә Гәлиләядән ич, – диделәр.

71Әмма ул:

– Сез әйткән Кешене мин белмим! – дип, Аллаһы белән ант итә башлады.

72Нәкъ шул вакытта әтәч икенче тапкыр кычкырды. Петер исә, Гайсәнең «Әтәч ике тапкыр кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең» дигән сүзләрен исенә төшереп, елап җибәрде+.

15

Гайсә идарәче Пилат алдында

15^1•Баш руханилар, өлкәннәр, канун белгечләре һәм бөтен Югары киңәшмә, иртәдән үк киңәшләшеп, Гайсәне бәйләделәр һәм, Пилат янына алып китеп, аңа тапшырдылар+.

2– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады Аңардан Пилат.

– Бу – синең сүзләрең, – дип җавап бирде Гайсә+.

3Баш руханилар Аны күп нәрсәдә гаепләделәр. 4Шуннан Пилат янә Аңардан сорады:

– Ник Син нәрсә дип тә җавап бирмисең? Күрәсеңме, Сиңа күпме гаеп тагалар!+

5Әмма Гайсә бүтән җавап бирмәде һәм моның белән Пилатны бик нык гаҗәпләндерде+.

Гайсәнең үлемгә хөкем ителүе

6•Бәйрәм уңаеннан Пилат гадәттә халык сораган бер тоткынны азат итә торган иде. 7Нәкъ шул көннәрдә, чуалыш вакытында кеше үтергән фетнәчеләр зинданга ябылып, алар арасында Бараб атлы тоткын бар иде. 8Халык, Пилат янына килеп, гадәттәгечә берәр тоткынны азат итүен сорый башлады. 9Пилат:

– Телисезме, мин сезгә яһүдиләр Патшасын азат итәм? – диде.

10Баш руханиларның Гайсәне тотып бирүләре көнләшүдән килә иде, һәм Пилат моны аңлый иде+.

11Әмма баш руханилар, Барабны азат итүне таләп итегез, дип, халыкны котыртып куйганнар иде+.

12– Сез «Яһүдиләр Патшасы» дип атаган кеше белән миңа ни эшләргә? – диде яңадан Пилат.

13– Хачка кадакла Аны! – дип кычкырды халык.

14– Нинди явызлык эшләгән соң Ул? – диде Пилат.

Ләкин халык, тагын да катырак итеп:

– Хачка кадакла Аны! – дип кычкырды+.

15Пилат, халыкка ярарга тырышып, Барабны азат итте, ә Гайсәне, камчы белән суктырганнан соң, хачка кадакларга боерды+.

Гаскәриләрнең Гайсәне мәсхәрәләве

16•Гаскәриләр Аны идарәче Пилат сараеның, ягъни преториумның ишегалдына алып кереп, бар гаскәрне шунда җыйдылар. 17Алар Гайсә өстенә куе кызыл төстәге япанча, башына чәнечкеле ботаклардан үрелгән таҗ кидерттеләр 18һәм:

– Яшәсен яһүдиләр Патшасы! – дип, Аны сәламләргә керештеләр.

19Аннары таяк белән башына сугып кыйнадылар. Аңа төкерделәр, каршына тезләнеп, алдында баш иделәр+. 20Туйганчы мәсхәрәләгәннән соң, өстеннән куе кызыл япанчаны салдырып, Үз киемнәрен кидерделәр һәм, хачка кадакларга дип, алып чыгып киттеләр.

Гайсәне хачка кадаклау

21•Кырдан кайтып килүче күриниле Шимун атлы бер кешене – Искәндәр белән Руфусның атасын – Гайсәнең хачын күтәреп барырга мәҗбүр иттеләр+. 22Гайсәне Гөлгетә дип аталган урынга (бу сүз «Баш сөяге» дигәнне аңлата) алып килделәр, 23мирра катыш шәраб тәкъдим иттеләр, әмма Ул эчемлектән баш тартты. 24Аннары Гайсәне хачка кадакладылар һәм, жирәбә салып, киемнәрен үзара бүлештеләр+. 25Аны хачка кадаклаганда, иртәнге сәгать тугыз иде. 26Баш өстенә Аның гаебен күрсәткән «Яһүдиләр Патшасы» дигән язу эленгән иде. 27Гайсә белән бергә ике юлбасарны – берсен Аның уң ягына, икенчесен сул ягына кадаклап куйдылар. [ 28][*]

29Үтеп баручылар, башларын чайкый-чайкый, Аны хурладылар.

– Әй Син, Аллаһы йортын җимереп, аны өч көндә төзүче,+
30Үзеңне коткар – төш хачтан! – диде алар.

31Шулай ук баш руханилар һәм канун белгечләре дә Гайсәне мыскыллады.

– Башкаларны коткарды, – диде алар, – ә Үзен коткара алмый+. 32Мәсих, Исраил Патшасы, күз алдыбызда хачтан төшсен, шул чакта Аңа ышанырбыз!

Хәтта Гайсә белән бергә кадакланганнар да Аны мәсхәрәләде+.

Гайсәнең үлеме

33•Көн уртасында бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм көндезге сәгать өчкә кадәр шулай дәвам итте. 34Ә сәгать өчтә Гайсә:

– Элои, Элои, лема сабахтани?[*] – дип, каты итеп кычкырып җибәрде (бу сүзләр «Әй Аллам, Аллам! Ник ташладың Син Мине?» дигәнне аңлата)+.

35Якында басып торучыларның кайберләре, Аның сүзләрен ишетеп:

– Ишетәсезме, Ильясны чакыра! – диде.

36Ә берсе, йөгереп килеп, әче шәрабка манчыган губка кисәген таякка элеп:

– Әйдәгез, карыйк, Ильяс Аны хачтан алырга килерме икән? – дигән сүзләр белән Аңа эчәргә бирде+.

37Гайсә каты итеп кычкырып җибәрде дә җан бирде.

38Нәкъ шул чакта Аллаһы йортындагы пәрдә өстән аска урталай ертылып төште+.

39Хач каршында торган йөзбашы, Гайсәнең ни рәвешле җан биргәнен күреп:

– Бу Кеше, чыннан да, Аллаһы Углы булган икән! – диде.

40Анда читтән карап торучы хатыннар бар иде. Магдалалы Мәрьям, шулай ук кече Ягъкуб белән Йосиснең анасы Мәрьям һәм Салуми да шунда иде+. 41Алар Гайсәгә ияреп йөри һәм, Ул Гәлиләядә чакта, Аңа хезмәт итә иделәр. Анда Аның белән Иерусалимгә килгән хатыннар да байтак иде.

Гайсәне кабергә салу

42•Кич җитеп килә иде. Бәйрәмгә әзерләнә торган, шимбә көнгә каршы көн иде. 43Югары киңәшмәнең абруйлы әгъзасы ариматайлы Йосыф та Аллаһы Патшалыгын көтеп яши иде. Ул, җөрьәт итеп, Пилат янына керде һәм Гайсәнең җәсәден алып китәргә сорады. 44Гайсәнең инде үле булуына Пилат бик гаҗәпләнде һәм, йөзбашын чакыртып:

– Аның үлгәненә күпме булды? – дип сорады.

45Йөзбашыннан сорашып белгәннән соң, Гайсәнең җәсәден Йосыфка алырга рөхсәт бирде. 46Йосыф җитен тукыма сатып алды, Гайсәне, хачтан төшереп, шул тукымага төрде һәм кыяда уелган кабер-мәгарәгә салды; аннары, таш тәгәрәтеп китереп, кабер авызын томалады+. 47Ә магдалалы Мәрьям белән Йосиснең анасы Мәрьям исә Гайсәнең кайда күмелгәнен күреп тордылар.

16

Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

16^1•Шимбә көн үткәннән соң, магдалалы Мәрьям, Ягъкубның анасы Мәрьям һәм Салуми, Гайсәнең җәсәден майларга бармакчы булып, хуш исле майлар сатып алдылар+. 2Атнаның беренче көнендә иртән иртүк, кояш чыгуга, алар кабер янына киттеләр.

3– Мәгарә авызын томалаган ташны кем читкә тәгәрәтер икән? – диеште алар бер-беренә+.

4Килеп карасалар – ташны читкә тәгәрәткәннәр! Ә ул таш бик зур иде. 5Мәгарә эченә керүгә, алар, уң якта утырган ап-ак киемле бер егетне күреп, куркып киттеләр.

6– Курыкмагыз! – диде ул аларга. – Сез хачка кадакланган насаралы Гайсәне эзлисездер. Ул үледән терелде, монда юк Ул. Менә Аның яткан урыны. 7Гайсәнең шәкертләренә һәм Петергә: «Гайсә сездән алда Гәлиләягә бара торыр. Ул алдан әйтеп куйганча, Аны шунда күрерсез», – дип барып әйтегез+.

8Котлары алынудан калтырап төшкән хатыннар мәгарәдән чыгып йөгерделәр. Алар беркемгә бер сүз әйтмәделәр, чөнки бик нык курыкканнар иде.

Гайсә белән очрашулар

9•Атнаның беренче көнендә иртә таңда үледән терелгәч, Гайсә иң элек магдалалы Мәрьямгә күренде. Кайчандыр бу хатыннан Ул җиде җенне куып чыгарган иде+. 10Мәрьям, барып, элегрәк Гайсә белән бергә йөргән һәм хәзер хәсрәткә төшеп елап утырган кешеләргә Гайсәне күрүе турында хәбәр итте. 11Алар Гайсәнең исән булуына, Мәрьямнең Аны күрүенә ышанмадылар+.

12Шуннан соң Гайсә шәһәрдән китеп баручы ике шәкертенә башка кыяфәттә күренде. 13Алар, кире кайтып, башкаларга хәбәр иттеләр. Әмма аларның сүзенә дә ышанмадылар.

14Гайсә, ниһаять, ашап-эчеп утырган унбер шәкерте алдында пәйда булды һәм аларны ышанмаулары, үҗәтлекләре, Аның терелгәнен күрүчеләргә ышанмаган өчен шелтәләде. 15Ул аларга:

– Бөтен җир йөзе буйлап йөреп чыгып, һәр җан иясенә Яхшы хәбәрне таратыгыз! – диде. –+
16Иман китереп суга чуму йоласын үтәүче котылыр, инанмаган кеше исә хөкем ителер+. 17Иман китергәннәр төрле галәмәтләр күрсәтерләр: Минем исемем белән җеннәрне куып чыгарырлар; яңа телләрдә сөйләшерләр;+
18кулларына елан алсалар яки агу эчсәләр, аларга зыян килмәс; авыру кешеләргә куллары белән орынсалар, тегеләр савыгыр+.

19Шул сүзләрне әйткәннән соң, Хаким Гайсә, күккә алынып, Аллаһының уң ягына утырды+. 20Ә шәкертләре, китеп, бөтен җир йөзе буйлап Яхшы хәбәрне таратып йөрделәр, һәм Хаким Гайсә, аларга ярдәм итеп, аларның сөйләгәннәрен илаһи билгеләр белән раслап торды[*]+.

* 1:2-3 Карагыз: «Ишагыйя», 40:3; «Малахи», 3:1.

* 1:16-17 Гәлиләя күле – аны «Геннисарет күле» дип тә атыйлар.

* 1:16-17 …кеше аулаучы… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

* 1:40 Махау чире – йогышлы тире авыруы.

* 2:22 Турсык – сыеклык өчен капчык сыман зур күн савыт.

* 2:26 Карагыз: «I Патшалар», 21:1-6; «Чыгыш», 25:30.

* 3:18 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерү өчен көрәшкән яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

* 3:22 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар. (Карагыз: «IV Патшалар», 1:2.)

* 4:12 Карагыз: «Ишагыйя», 6:9-10.

* 5:2-3 …кабер-мәгарәдән… – Яһүдиләр мәетне тауда тишеп ясалган кабер-мәгарәләргә куйганнар.

* 5:9 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

* 6:27 Җәллад – үлем җәзасын башкаручы.

* 6:37 Динар – көмеш тәңкә. Эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил иткән.

* 6:48 …иртәнге өч белән алты арасында… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: төннең дүртенче сак вакытында. Рим системасы буенча, төн өчәр сәгатьтән торган дүрт сак вакытына бүленгән булган.

* 7:6-7 Карагыз: «Ишагыйя», 29:13.

* 7:10 Карагыз: «Чыгыш», 20:12; «Канун», 5:16.

* 7:10 Карагыз: «Чыгыш», 21:17; «Левиләр», 20:9.

* 7:16 Кайбер кулъязмаларда 16 нчы аять тә бар: «Колагы булганнар – ишетсен!»

* 9:12 Карагыз: «Малахи», 4:5-6.

* 9:44 Кайбер кулъязмаларда 44 нче һәм 46 нчы аятьләр дә бар: «Анда кешеләрне бертуктаусыз кортлар кимереп һәм һич сүнмичә ут янып тора».

* 9:46 44 нче аятьнең искәрмәсен карагыз.

* 9:47-48 Карагыз: «Ишагыйя», 66:24.

* 9:49 …сыналыр. – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: тозланыр.

* 10:6 Карагыз: «Яратылыш», 1:27; 5:2.

* 10:7-8 Карагыз: «Яратылыш», 2:24.

* 10:19 Карагыз: «Чыгыш», 20:12-16; «Канун», 5:16-20.

* 11:9 Һошанна! – яһүдчә «Коткар безне!». Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

* 11:9 Карагыз: «Зәбур», 117:25, 26.

* 11:17 Карагыз: «Ишагыйя», 56:7.

* 11:17 Карагыз: «Иремия», 7:11.

* 11:26 Кайбер кулъязмаларда 26 нчы аять тә бар: «Ә инде кичермәсәгез, Күктәге Атагыз да гаеп эшләрегезне кичермәс».

* 12:10-11 Карагыз: «Зәбур», 117:22-23.

* 12:19 Карагыз: «Канун», 25:5-6.

* 12:26 Карагыз: «Чыгыш», 3:6.

* 12:29-30 Карагыз: «Канун», 6:4-5.

* 12:31 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

* 12:36 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

* 12:42 …ике данә вак акча… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике лептон. Лептон – грекларның иң вак акча берәмлеге. Бер кодрант – римлыларның акча берәмлеге; 64 кодрант бер динарга тигез.

* 13:14 Карагыз: «Даниил», 9:27; 11:31; 12:11.

* 13:24-25 Карагыз: «Ишагыйя», 13:10; «Йоил», 2:10, 31.

* 13:26 Карагыз: «Даниил», 7:13.

* 13:29 …ул вакыт якын… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ул якын. Моны болай да аңларга мөмкин: «Ул, димәк, Адәм Углы, озакламый киләчәк».

* 14:3 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

* 14:3 Нард – Һиндстанда үсә торган үсемлек.

* 14:27 Карагыз: «Зәкәрия», 13:7.

* 14:36 И газиз Атам! – Грек телендәге төп нөсхәдә әлеге сүз – «Абба» – арамей телендә бирелгән.

* 14:62 Карагыз: «Даниил», 7:13.

* 14:68 Берничә кулъязмада җәяләр эчендәге сүзләр юк.

* 15:28 Кайбер кулъязмаларда 28 нче аять тә бар: «Изге язмада: „Ул җинаятьчеләр белән тиң саналды“ дип әйтелгәннәр шул рәвешле гамәлгә ашты».

* 15:34 Карагыз: «Зәбур», 21:2.

* 16:9-20 Кайбер кулъязмаларда 9-20 нче аятьләр юк.

• 1:1 Маттай 3:1-12, Лүк 3:1-9, Яхъя 1:19-28

+ 1:1 Зәбур 2:7

+ 1:2 Чыгыш 23:20, Малахи 3:1, Маттай 11:10, Лүк 7:27

+ 1:3 Ишагыйя 40:3
+ 1:4 Лүк 1:80, Яхъя 1:6
+ 1:5 Рәсүлләр 19:18

+ 1:6 IV Патшалар 1:8, Левиләр 11:22, I Патшалар 14:26

+ 1:8 Йоил 2:28
• 1:9 Маттай 3:13, Лүк 3:21-22, Лүк 4:1-13
+ 1:9 Маттай 2:23, Лүк 2:39

+ 1:10 Рәсүлләр 7:56, Ишагыйя 11:2, Яхъя 1:32-33

+ 1:11 Марк 9:7, Яхъя 12:28, Ишагыйя 42:1, Марк 9:7, II Петердән хат 1:17

+ 1:13 I Елъязма 21:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5, Лүк 22:43

• 1:14 Маттай 4:18-22, Лүк 5:1-11

+ 1:14 Ешуа 21:39, III Патшалар 9:11, Ишагыйя 9:1

+ 1:15 Гәләтиялеләргә хат 4:4, Маттай 3:2

+ 1:16 Саннар 34:11, Маттай 14:34, Марк 6:53, Яхъя 1:40-42

+ 1:17 Маттай 13:47
+ 1:18 Марк 10:28
• 1:21 Лүк 4:31-41
+ 1:21 Маттай 4:13
+ 1:22 Маттай 7:28-29
+ 1:24 Марк 5:7, Рәсүлләр 19:15, Яхъя 6:69
+ 1:26 Марк 9:20, Рәсүлләр 8:7
+ 1:27 Рәсүлләр 17:19
+ 1:30 I Көринтлеләргә хат 9:5

+ 1:31 Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

+ 1:34 Маттай 12:16, Марк 3:12
• 1:35 Лүк 4:42-44
+ 1:35 Маттай 14:23, Лүк 5:16
+ 1:38 Ишагыйя 61:1
• 1:40 Маттай 8:1-4, Лүк 5:12-16

+ 1:40 Левиләр 13:3, Саннар 12:10, IV Патшалар 5:1, II Елъязма 26:20, Марк 9:22

+ 1:42 Лүк 17:14
+ 1:43 Маттай 9:30
+ 1:44 Левиләр 14:1-32, Лүк 17:14
+ 1:45 Марк 7:36
• 2:1 Маттай 9:1-8, Лүк 5:17-26
+ 2:1 Маттай 4:13, Марк 1:21
+ 2:4 Марк 6:55
+ 2:5 Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48
+ 2:7 Марк 14:64, Зәбур 31:5, Ишагыйя 43:25
• 2:13 Маттай 9:9-13, Лүк 5:27-32
+ 2:16 Лүк 15:2
+ 2:17 Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15

• 2:18 Маттай 9:14-17, Маттай 12:1-8, Лүк 5:33

+ 2:18 Маттай 11:2, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 2:19 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 2:20 Марк 14:7, Лүк 17:22
+ 2:23 Канун 23:25
+ 2:24 Чыгыш 20:8-10, Саннар 15:32-36
+ 2:25 I Патшалар 21:1-6

+ 2:26 I Патшалар 22:20, II Патшалар 8:17, Чыгыш 25:30, Левиләр 24:5-9

+ 2:27 Чыгыш 23:12, Канун 5:14
• 3:1 Маттай 12:9-14, Лүк 6:6-11
+ 3:1 Марк 1:21
+ 3:2 Лүк 14:1, Лүк 20:20
+ 3:4 Лүк 14:3
+ 3:5 Эфеслеләргә хат 4:18, III Патшалар 13:6

+ 3:7 Ишагыйя 34:5, Яхәзкыл 35:15, Маттай 11:21

+ 3:10 Марк 5:28
+ 3:11 Маттай 14:33, Марк 1:24
+ 3:12 Маттай 12:16, Марк 1:34
• 3:13 Маттай 10:1-4, Лүк 6:12-16
+ 3:16 Маттай 16:18, Яхъя 1:42
+ 3:17 Марк 1:19
+ 3:18 Маттай 9:9
+ 3:19 Марк 14:10, Марк 14:44

• 3:20 Маттай 12:22-32, Лүк 11:14-23, Лүк 12:10

+ 3:20 Марк 6:31

+ 3:21 II Көринтлеләргә хат 5:13

+ 3:22 IV Патшалар 1:2, Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 3:27 Ишагыйя 49:24-25

+ 3:29 Лүк 12:10, I Яхъядан хат 5:16, Гыйбриләргә хат 10:26, Гыйбриләргә хат 10:29

• 3:31 Маттай 12:46-50, Лүк 8:19-21

+ 3:31 Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 3:35 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә хат 2:11
• 4:1 Маттай 13:1-23, Лүк 8:4-15
+ 4:7 Иремия 4:3
+ 4:9 Маттай 11:15, Ачылыш 2:7
• 4:10 Маттай 13:18-23, Лүк 8:11-15

+ 4:11 Маттай 19:11, I Көринтлеләргә хат 5:12-13

+ 4:12 Ишагыйя 6:9-10, Ишагыйя 42:20, Яхъя 12:40, Рәсүлләр 28:26-27

+ 4:14 Ишагыйя 55:10-11, Рәсүлләр 8:4

+ 4:17 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә хат 6:4

+ 4:19 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 4:20 Яхъя 15:5
• 4:21 Лүк 8:16-18
+ 4:21 Маттай 5:15, Лүк 11:33
+ 4:22 Маттай 10:26, Лүк 12:2
+ 4:23 Маттай 11:15, Марк 4:9
+ 4:24 Маттай 7:2
+ 4:25 Гыйбрәтле сүзләр 9:9
+ 4:29 Йоил 3:13, Маттай 13:38, Ачылыш 14:15
• 4:30 Маттай 13:31-35, Лүк 13:18-19
+ 4:31 Маттай 17:20, Лүк 17:6
+ 4:32 Яхәзкыл 17:3, Яхәзкыл 31:6, Даниил 4:9
• 4:35 Маттай 8:23-27, Лүк 8:22-25
+ 4:35 Маттай 8:18, Лүк 8:22
+ 4:37 Рәсүлләр 27:14
+ 4:39 Зәбур 64:8, Зәбур 88:10, Зәбур 103:7
• 5:1 Маттай 8:28-34, Лүк 8:26-39
+ 5:7 Марк 1:24
+ 5:17 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39
+ 5:19 Зәбур 65:16
+ 5:20 Маттай 4:25, Марк 7:31
• 5:21 Маттай 9:18-26, Лүк 8:40-56

+ 5:22 Лүк 13:14, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8

+ 5:25 Левиләр 15:25
+ 5:28 Марк 3:10
+ 5:30 Лүк 5:17, Лүк 6:19
+ 5:34 Марк 10:52
+ 5:37 Марк 9:2, Марк 14:33
+ 5:39 Яхъя 11:11

+ 5:41 Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41, Лүк 7:14

+ 5:43 Марк 1:44, Марк 9:9
• 6:1 Маттай 13:53-58, Лүк 4:16-30
+ 6:1 Маттай 2:23, Лүк 2:39, Лүк 4:23
+ 6:2 Марк 1:21
+ 6:3 Маттай 11:6
+ 6:4 Яхъя 4:44
• 6:7 Маттай 10:1, Маттай 10:5-15, Лүк 9:1-6
+ 6:7 Марк 3:13-18
+ 6:11 Рәсүлләр 13:51
+ 6:12 Марк 1:15
+ 6:13 Ягъкубтан хат 5:14
• 6:14 Маттай 14:1-12, Лүк 9:7-9
+ 6:14 Марк 8:28
+ 6:15 Маттай 21:11

+ 6:17 Левиләр 18:16, Левиләр 20:21, Маттай 11:2, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24

+ 6:21 Яратылыш 40:20, Эстер 1:3
+ 6:23 Эстер 5:3, Эстер 7:2
+ 6:29 Марк 2:18

• 6:30 Маттай 14:13-21, Лүк 9:10-17, Яхъя 6:1-14

+ 6:30 Марк 6:7

+ 6:31 Марк 3:20

+ 6:34 Саннар 27:17, III Патшалар 22:17, Яхәзкыл 34:5, Зәкәрия 10:2, Маттай 9:36

+ 6:37 IV Патшалар 4:42-44
• 6:45 Маттай 14:22-36, Яхъя 6:15-21
+ 6:45 Маттай 11:21, Марк 8:22
+ 6:46 Лүк 6:12, Лүк 9:28
+ 6:49 Лүк 24:37

+ 6:52 Марк 6:41, Марк 8:17, Яхъя 12:40, II Көринтлеләргә хат 3:14

+ 6:53 Саннар 34:11, Маттай 14:34, Лүк 5:1
+ 6:55 Марк 2:4, Рәсүлләр 5:15
+ 6:56 Марк 5:27
• 7:1 Маттай 15:1-20
+ 7:3 Гәләтиялеләргә хат 1:14
+ 7:4 Гыйбриләргә хат 9:10
+ 7:5 Лүк 11:38
+ 7:6 Маттай 23:13
+ 7:7 Ишагыйя 29:13, Көлессәйлеләргә хат 2:22
+ 7:10 Чыгыш 20:12, Чыгыш 21:17
+ 7:15 Рәсүлләр 10:15, Титуска хат 1:15

+ 7:19 Рәсүлләр 10:15, Рәсүлләр 11:9, Титуска хат 1:15

+ 7:20 Маттай 12:34, Ягъкубтан хат 3:6

+ 7:21 Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, I Көринтлеләргә хат 6:9-10

• 7:24 Маттай 15:21-28
+ 7:24 Ешуа 19:28-29, Ишагыйя 23
+ 7:26 Рәсүлләр 21:2-3
+ 7:27 Маттай 7:6
+ 7:31 Марк 8:24, Марк 5:20, Марк 1:9
+ 7:32 Ишагыйя 35:5-6
+ 7:33 Марк 8:23, Яхъя 9:6
+ 7:36 Марк 1:44-45
• 8:1 Маттай 15:32-39
+ 8:2 Маттай 9:36
+ 8:4 IV Патшалар 4:42-44
• 8:11 Маттай 16:1-4
+ 8:11 Лүк 11:16, I Көринтлеләргә хат 1:22
• 8:14 Маттай 16:5-12
+ 8:15 Лүк 12:1, I Көринтлеләргә хат 5:7-8
+ 8:17 Марк 6:52, Марк 7:18
+ 8:18 Иремия 5:21
+ 8:19 Марк 6:41-43
+ 8:20 Марк 8:8
+ 8:22 Марк 6:45
+ 8:23 Марк 7:33, Яхъя 9:6
• 8:27 Маттай 16:13-20, Лүк 9:18-21

+ 8:28 Марк 6:14, III Патшалар 17:1, Малахи 4:5

+ 8:29 Марк 14:61-62, Яхъя 11:27
+ 8:30 Маттай 9:30
• 8:31 Маттай 16:21-28, Лүк 9:22-27

+ 8:31 Лүк 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Яхъя 2:19

+ 8:32 Яхъя 16:25
+ 8:33 Маттай 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:19
+ 8:34 Маттай 10:38-39
+ 8:35 Марк 10:29
+ 8:36 Лүк 12:20
+ 8:37 Зәбур 48:8-9

+ 8:38 Ишагыйя 57:3, Римлыларга хат 1:16, II Тимутәйгә хат 1:8, Канун 33:2, Даниил 7:13, Зәкәрия 14:5

+ 9:1 Марк 13:30, Яхъя 21:22
• 9:2 Маттай 17:1-13, Лүк 9:28-36
+ 9:2 Марк 5:37, Марк 14:33
+ 9:3 Даниил 7:9
+ 9:4 Малахи 4:5
+ 9:7 Канун 18:15, II Петердән хат 1:17
+ 9:9 Марк 1:44, Марк 5:43
+ 9:12 Ишагыйя 53:7
+ 9:13 Маттай 11:14, Лүк 1:17
• 9:14 Маттай 17:14-20, Лүк 9:37-43
+ 9:17 Лүк 11:14
+ 9:20 Марк 1:26
+ 9:22 Марк 1:40
+ 9:23 Маттай 17:20-21
+ 9:26 Марк 1:26

+ 9:27 Марк 1:31, Марк 5:41, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

• 9:30 Маттай 17:22-23, Лүк 9:43-45
+ 9:31 Марк 8:31, Марк 10:32-34
+ 9:32 Марк 6:52

• 9:33 Маттай 18:1-9, Лүк 9:46-50, Лүк 22:24-30

+ 9:33 Маттай 17:24
+ 9:35 Марк 10:43-44
+ 9:36 Марк 10:16
+ 9:37 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 9:38 Маттай 7:22, Маттай 12:27, Рәсүлләр 19:13, Саннар 11:28

+ 9:40 Маттай 12:30, Лүк 11:23
+ 9:41 Маттай 10:42
+ 9:42 Лүк 17:2

+ 9:43 Маттай 5:30, Маттай 25:41, Ачылыш 20:10

+ 9:47 Ишагыйя 66:24

+ 9:50 Маттай 5:13, Лүк 14:34, Яхәзкыл 43:24, Римлыларга хат 12:18, II Көринтлеләргә хат 13:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:13

• 10:1 Маттай 19:1-12
+ 10:4 Канун 24:1-3
+ 10:6 Яратылыш 1:27

+ 10:7 Яратылыш 2:24, I Көринтлеләргә хат 6:16, Эфеслеләргә хат 5:31, I Көринтлеләргә хат 6:16

+ 10:9 Малахи 2:16, I Көринтлеләргә хат 7:10
+ 10:12 Маттай 5:32
• 10:13 Маттай 19:13-15, Лүк 18:15-17
+ 10:15 Маттай 18:3
+ 10:16 Марк 9:36
• 10:17 Маттай 19:16-30, Лүк 18:18-30
+ 10:17 Лүк 10:25
+ 10:18 Зәбур 105:1, Зәбур 118:68

+ 10:19 Чыгыш 20:12-16, Канун 24:14, I Көринтлеләргә хат 6:8

+ 10:20 Филиппуйлыларга хат 3:6
+ 10:21 Лүк 12:33
+ 10:23 Зәбур 48:7-8, Марк 4:19

+ 10:27 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Иремия 32:17, Марк 14:36, Лүк 1:37

+ 10:28 Марк 1:18-20
+ 10:29 Марк 8:35, Лүк 14:26
+ 10:30 II Көринтлеләргә хат 12:10
+ 10:31 Маттай 20:16, Лүк 13:30
• 10:32 Маттай 20:17-19, Лүк 18:31-34
+ 10:34 Марк 8:31, Марк 9:31
• 10:35 Маттай 20:20-28
+ 10:35 Марк 1:19
+ 10:37 Маттай 19:28
+ 10:38 Марк 14:36, Яхъя 18:11, Лүк 12:50
+ 10:39 Рәсүлләр 12:2, Ачылыш 1:9

+ 10:43 I Петердән хат 5:3, Маттай 23:11, Марк 9:35

+ 10:45 Яхъя 13:4-5, Ишагыйя 53:10-11, Яхъя 11:51, Римлыларга хат 4:25, Гәләтиялеләргә хат 1:4, I Тимутәйгә хат 2:6, Титуска хат 2:14, I Петердән хат 1:18-19

• 10:46 Маттай 20:29-34, Лүк 18:35-43
+ 10:46 Ешуа 6:1, III Патшалар 16:34
+ 10:47 II Патшалар 7:12-16, Лүк 1:32
+ 10:52 Марк 5:34, Лүк 7:50, Лүк 17:19

• 11:1 Маттай 21:1-11, Лүк 19:28-40, Яхъя 12:12-19

+ 11:1 II Патшалар 15:30, Зәкәрия 14:4, Рәсүлләр 1:12, Маттай 21:17, Лүк 24:50, Яхъя 11:18

+ 11:8 IV Патшалар 9:13

+ 11:10 Зәбур 117:25-26, Зәбур 148:1, Маттай 23:39

• 11:12 Маттай 21:18-19

+ 11:12 Маттай 4:2

+ 11:13 Иремия 24:8, Иремия 29:16-17, Һошея 9:10, Михә 7:1, Марк 13:28, Лүк 13:6

• 11:15 Маттай 21:12-17, Лүк 19:45-48, Яхъя 2:13-22

+ 11:15 Левиләр 1:14, Левиләр 5:7, Левиләр 12:8, Лүк 2:24

+ 11:17 Ишагыйя 56:7, Иремия 7:11
+ 11:18 Маттай 21:46
+ 11:19 Лүк 21:37
• 11:20 Маттай 21:19-22

+ 11:23 Маттай 7:7, Маттай 17:20, I Көринтлеләргә хат 13:2

+ 11:24 Маттай 7:7, Ягъкубтан хат 1:6
+ 11:25 Маттай 6:14, Көлессәйлеләргә хат 3:13
• 11:27 Маттай 21:23-27, Лүк 20:1-8
+ 11:28 Рәсүлләр 4:7
+ 11:30 Марк 1:4
+ 11:31 Лүк 7:30
+ 11:32 Маттай 11:9, Маттай 14:5
• 12:1 Маттай 21:33-46, Лүк 20:9-19

+ 12:1 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Җырлар җыры 8:11, Марк 13:34

+ 12:5 Маттай 22:6, Маттай 23:34, Гыйбриләргә хат 11:36-37, Гыйбриләргә хат 11:36-37

+ 12:6 Маттай 3:17, Гыйбриләргә хат 1:1

+ 12:7 Гыйбриләргә хат 1:2, III Патшалар 21:19

+ 12:8 Гыйбриләргә хат 13:12

+ 12:9 Рәсүлләр 13:46

+ 12:11 Зәбур 117:22-23, Рәсүлләр 4:11, I Петердән хат 2:7

+ 12:12 Марк 11:18, Марк 11:32
• 12:13 Маттай 22:15-22, Лүк 20:20-26
+ 12:13 Лүк 11:54
+ 12:14 Маттай 17:24-25
+ 12:15 Марк 7:6, Лүк 12:1
+ 12:17 Римлыларга хат 13:7
• 12:18 Маттай 22:23-33, Лүк 20:27-40
+ 12:18 Маттай 3:7, Рәсүлләр 23:8
+ 12:19 Яратылыш 38:8, Канун 25:5-6
+ 12:26 Чыгыш 3:2, Чыгыш 3:6
• 12:28 Маттай 22:34-40, Лүк 10:25-28
+ 12:30 Канун 6:4-5, Канун 11:13, Ешуа 22:5
+ 12:31 Левиләр 19:18, Маттай 19:19
+ 12:32 Канун 4:35, Канун 6:4

+ 12:33 III Патшалар 15:22, Һошея 6:6, Михә 6:6-8

+ 12:34 Лүк 20:40

• 12:35 Маттай 22:41-46, Лүк 20:41-44

+ 12:35 II Патшалар 7:12-16, Марк 10:47, Лүк 1:32

+ 12:36 Зәбур 109:1, Рәсүлләр 2:34-35
+ 12:37 Марк 6:20
• 12:38 Маттай 23:1-36, Лүк 20:45-47
+ 12:39 Лүк 11:43
• 12:41 Лүк 21:1-4
+ 12:41 IV Патшалар 12:9, Маттай 27:6

+ 12:44 II Көринтлеләргә хат 8:1-3, II Көринтлеләргә хат 8:12

• 13:1 Маттай 24:1-14, Лүк 21:5-19

+ 13:2 Лүк 19:44

+ 13:5 I Яхъядан хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 13:6 Иремия 14:14

+ 13:7 Иремия 51:46

+ 13:8 II Елъязма 15:6, Ачылыш 6:4, Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

+ 13:9 Зәбур 118:46, Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6

+ 13:10 Маттай 28:19, Римлыларга хат 10:18, Көлессәйлеләргә хат 1:6

+ 13:11 Рәсүлләр 4:8

+ 13:12 Маттай 10:35-36

+ 13:13 Маттай 10:22, Яхъя 15:18, Ягъкубтан хат 5:11, Ачылыш 2:10

• 13:14 Маттай 24:15-28, Лүк 21:20-24

+ 13:14 Даниил 9:27, Даниил 11:31, Даниил 12:11

+ 13:15 Лүк 17:31

+ 13:17 Лүк 23:29

+ 13:19 Иремия 30:7, Даниил 12:1, Ачылыш 16:18

+ 13:20 Ишагыйя 65:8, Лүк 18:7

+ 13:21 Лүк 17:23

+ 13:22 Канун 13:1, II Тессалуникәлеләргә хат 2:9, Ачылыш 13:13, Ачылыш 16:14

+ 13:23 Яхъя 13:19, Яхъя 14:29
• 13:24 Маттай 24:29-31, Лүк 21:25-28
+ 13:24 Амос 8:9

+ 13:25 Ишагыйя 13:10, Ишагыйя 24:23, Ишагыйя 34:4, Яхәзкыл 32:7, Йоил 2:31, Рәсүлләр 2:20, Ачылыш 6:13

+ 13:26 Даниил 7:13, Маттай 16:27
+ 13:27 Маттай 13:41
• 13:28 Маттай 24:32-35, Лүк 21:29-33
+ 13:30 Марк 9:1

+ 13:31 Зәбур 101:26-27, Ишагыйя 51:6, II Петердән хат 3:10

• 13:32 Маттай 24:36-44, Лүк 17:26-30, Лүк 17:34-36

+ 13:32 Зәкәрия 14:7

+ 13:33 Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, Маттай 25:13

+ 13:34 Марк 12:1

+ 13:35 Маттай 25:13, II Петердән хат 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 13:36 Маттай 25:1-13

• 14:1 Маттай 26:1-5, Лүк 22:1-2, Яхъя 11:45-53

+ 14:1 Чыгыш 12:1-30, Яхъя 11:53

• 14:3 Маттай 26:6-13, Лүк 7:36-50, Яхъя 12:1-8

+ 14:3 Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18, Левиләр 13:3

+ 14:7 Канун 15:11, Марк 2:20, Яхъя 7:33
+ 14:8 Яхъя 19:40
+ 14:9 Маттай 24:14
• 14:10 Маттай 26:14-16, Лүк 22:3-6
+ 14:10 Яхъя 13:2, Рәсүлләр 1:16

• 14:12 Маттай 26:17-30, Лүк 22:7-23, Яхъя 13:21-30

+ 14:12 Чыгыш 12:6, I Көринтлеләргә хат 5:7
+ 14:18 Зәбур 40:10, Яхъя 13:18
+ 14:21 Ишагыйя 53, Маттай 18:7

• 14:22 Маттай 26:26-30, Лүк 22:15-20, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 14:22 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16
+ 14:24 Чыгыш 24:8
+ 14:26 Лүк 22:39

• 14:27 Маттай 26:31-35, Лүк 22:31-34, Яхъя 13:36-38

+ 14:27 Зәкәрия 13:7, Яхъя 16:32
+ 14:28 Марк 16:7
• 14:32 Маттай 26:36-46, Лүк 22:39-46
+ 14:33 Марк 5:37, Марк 9:2
+ 14:34 Яхъя 12:27
+ 14:35 Гыйбриләргә хат 5:7

+ 14:36 Марк 10:27, Марк 10:38, Яхъя 18:11, Яхъя 5:30, Яхъя 6:38

+ 14:38 Маттай 6:13, I Петердән хат 4:7

+ 14:41 Яхъя 2:4, Марк 9:31, Марк 10:33

• 14:43 Маттай 26:47-56, Лүк 22:47-53, Яхъя 18:3-12

+ 14:43 Рәсүлләр 1:16

+ 14:47 Лүк 22:38

+ 14:49 Марк 11:27, Маттай 1:22-23, Маттай 21:4, Яхъя 19:36

+ 14:50 Марк 14:27, Яхъя 16:32

• 14:53 Маттай 26:57-68, Лүк 22:54-55, Лүк 22:63-71, Яхъя 18:13-14, Яхъя 18:19-24

+ 14:56 Зәбур 26:12, Зәбур 34:11, Канун 17:6, Канун 19:15

+ 14:58 II Көринтлеләргә хат 5:1, Марк 15:29, Яхъя 2:19

+ 14:60 Марк 15:4-5

+ 14:61 Ишагыйя 53:7, Зәбур 2:7

+ 14:62 Зәбур 109:1, Даниил 7:13, Маттай 16:27, Маттай 24:30, Гыйбриләргә хат 1:13

+ 14:63 Саннар 14:6, Рәсүлләр 14:14
+ 14:64 Марк 2:7, Яхъя 10:36, Левиләр 24:16
+ 14:65 Ишагыйя 50:6, Марк 10:34

• 14:66 Маттай 26:69-75, Лүк 22:56-62, Яхъя 18:15-18, Яхъя 18:25-27

+ 14:72 Марк 14:30

• 15:1 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Лүк 23:1-5, Яхъя 18:28-38

+ 15:1 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 15:2 Маттай 2:2
+ 15:4 Марк 14:60-61
+ 15:5 Ишагыйя 53:7

• 15:6 Маттай 27:15-26, Лүк 23:13-25, Яхъя 18:39

+ 15:10 Яхъя 12:19, Рәсүлләр 5:17
+ 15:11 Рәсүлләр 3:14
+ 15:14 Лүк 23:41, Гыйбриләргә хат 4:15
+ 15:15 Марк 10:34
• 15:16 Маттай 27:27-31, Яхъя 19:2-3
+ 15:19 Ишагыйя 50:6, Марк 10:34, Марк 14:65

• 15:21 Маттай 27:32-44, Лүк 23:26-43, Яхъя 19:17-27

+ 15:21 Римлыларга хат 16:13

+ 15:24 Зәбур 21:19

+ 15:29 Зәбур 21:7, Зәбур 108:25, Марк 14:58, Яхъя 2:19

+ 15:31 Яхъя 10:18

+ 15:32 Яхъя 1:49, Яхъя 12:13, Яхъя 20:29

• 15:33 Маттай 27:45-56, Лүк 23:44-49, Яхъя 19:28-30

+ 15:34 Зәбур 21:2
+ 15:36 Зәбур 68:22
+ 15:38 Чыгыш 26:33, Левиләр 16:2
+ 15:40 Лүк 8:2

• 15:42 Маттай 27:57-61, Лүк 23:50-56, Яхъя 19:38-42

+ 15:46 Ишагыйя 53:9

• 16:1 Маттай 28:1-8, Лүк 24:1-12, Яхъя 20:1-10

+ 16:1 Марк 15:40
+ 16:3 Марк 15:46
+ 16:7 Марк 14:28

• 16:9 Маттай 28:9-10, Маттай 28:16-20, Лүк 24:13-49, Яхъя 20:11-23

+ 16:9 Лүк 8:2

+ 16:11 Лүк 24:11

+ 16:15 Рәсүлләр 1:8, Көлессәйлеләргә хат 1:23

+ 16:16 Рәсүлләр 16:31, Римлыларга хат 10:9, I Петердән хат 3:21, Яхъя 3:18

+ 16:17 Лүк 10:17, Рәсүлләр 5:16, Рәсүлләр 8:7, Рәсүлләр 16:18, Рәсүлләр 19:12, Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 10:46, I Көринтлеләргә хат 12:10, I Көринтлеләргә хат 14:2

+ 16:18 Зәбур 90:13, Лүк 10:19, Рәсүлләр 28:3-5, Рәсүлләр 9:12, Рәсүлләр 28:8

+ 16:19 Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9, I Тимутәйгә хат 3:16, Зәбур 109:1, Рәсүлләр 7:55-56, I Петердән хат 3:22, Римлыларга хат 8:34, Эфеслеләргә хат 1:20, Көлессәйлеләргә хат 3:1, Гыйбриләргә хат 1:3, Гыйбриләргә хат 8:1, Гыйбриләргә хат 12:2, Ачылыш 3:21

+ 16:20 Рәсүлләр 5:12

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Марк

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек